(20) Kun je je voorbereiden op een naderend vertrek?

Geregeld wordt de vraag gesteld of het mogelijk is om jezelf of elkaar voor te bereiden op een naderend afscheid. Paradoxaal als het is, vele antwoorden kunnen hierop worden gegeven en vele benaderingen zijn beschikbaar, en toch… wanneer die vraag aan je wordt gesteld… dan weet je op dat moment niet hoe je moet reageren… laat staan antwoorden.

Voorbereiden… kan dat?

Kun je je voorbereiden op een naderend vertrek? De vraag wordt geregeld gesteld. Is het mogelijk? Is het zelfs mogelijk om elkaar voor te bereiden? Paradoxaal als het is, vele antwoorden kunnen hierop worden gegeven en vele benaderingen zijn beschikbaar, en toch… wanneer die vraag aan je wordt gesteld… dan weet je op dat moment niet hoe je moet reageren… laat staan antwoorden.

Voorbereiden… hoe doe je dat?

Vooropgesteld dat een van jullie beiden, of misschien zelf beiden, over het naderend afscheid zou willen praten, waarover ga je dan praten? Voorbereiden op een naderend vertrek, hoe doe je dat? Gaat het over de alledaagse zaken als hoe regel je de financiën of… wil je dat de ander een nieuw maatje zoekt of… hoe bereid je je voor op de emoties van een naderend verlies en de daaruit voortvloeiende rouw en rouwverwerking voor elk van jullie of… wil je je juist niet bezighouden met deze zaken en juist samen alles uit het leven halen nu het nog kan?

Zelf heb ik vaak geroepen hoe ik dacht te gaan reageren wanneer ik in een dergelijke situatie terecht zou komen. En weet je… toen dat eenmaal gebeurde, heb ik toch heel anders gereageerd dan ik in eerste instantie zelf had gedacht en verwacht.

Niemand weet hoe je reageert wanneer het feit daar is en de ander er niet meer zal zijn; wanneer het feit werkelijk daar is. Het zou zomaar kunnen zijn dat je volkomen anders reageert dan je had verwacht. Dat je juist door die voorbereiding op een dwaalspoor bent gebracht. En daardoor denkt dat je niet reageert op de manier zoals je hebt geleerd, omdat je afwijkt van een of andere methode of norm. Het zou je verdriet alleen maar groter maken omdat je denkt: “Heb ik naast het verdriet en de emoties over het verlies van mijn dierbare ook nog eens dat ik niet ‘normaal’ reageer. Heb ik dat ook nog, alsof mijn verdriet al niet groot genoeg is.”

Voorbereiden… ja, dat kan wel degelijk

Uit het voorgaande zou je de conclusie kunnen trekken dat enig juiste en zinvolle voorbereiding op een naderend afscheid is: samen alles uit het leven halen wat erin zit. Dit laatste zou je in principe toch al elke dag moeten doen.

Voorbereiden op een naderend vertrek of afscheid is wel degelijk mogelijk. Onze dochter Anne Birgit wist dat zij niet lang zou leven. Wij hebben haar tijdens haar leven proberen voor te bereiden op wat uiteindelijk een keer zou gebeuren. Onze dochter was ook spiritueel aangelegd en wist al heel vroeg in haar leven dat er veel meer bestond tussen Hemel en Aarde. Ze was ook niet bang voor de dood. Op het einde van haar leven keek ze er zelfs naar uit om naar dat andere universum te mogen vertrekken omdat ze daar verlost zou zijn van de ziekte die ze haar hele leven had moeten dragen. Voor haar was het vertrek een feest. En wij, wij waren blij voor haar, voor ons was het ook een zekere opluchting omdat wij gedurende haar hele leven het gevoel hadden dat ieder jaar haar laatste zou kunnen zijn. Alles was gezegd wat gezegd had moeten worden en alles was gedaan wat gedaan had moeten worden. Het was goed zo.  Ondanks dat alles was gezegd en dat het zo goed was… was er verdriet… heel veel verdriet zelfs.

We zijn altijd bewust bezig geweest met het voorbereiden op het vertrek van onze dochter. Elke methode is goed zolang het maar jouw methode is, jouw manier van werken, jouw manier van verwerken. Want er is er maar één die weet hoe dat moet… en dat ben jij.

Voorbereiden… maar dat moet je dan wel samen willen

Terugkijkend op de tijd dat mijn, inmiddels overleden, maatje nog leefde zou ik een aantal zaken nu toch anders willen aanpakken. Alleen, zij wilde daar niets van weten, wilde er niet over praten. En daarmee kom ik ook tot de conclusie dat, wanneer je elkaar wilt voorbereiden op een naderend vertrek of afscheid, je dat in je hart ook echt samen moet willen en kunnen.

(10) Mijn pad naar rouwverwerking

Pas toen ik herkende en erkende ik dat ik met rouwverwerking bezig was, de verwerking van het verlies van mijn dochter en van mijn dierbare echtgenote, werd de eerste bewuste stap eindelijk gezet.

 

Beelden

Vroeger had ik wel eens beelden “gezien” die ik niet kon plaatsen. Later bleek dat dit beelden uit mijn toekomst waren. Ik kon er niets mee toen ik deze beelden voor het eerst zag; ik begreep het niet. Onze dochter zag veel meer beelden, zag ook mensen en sprak er met ons over. Zij kon deze beelden ook uitleggen. Mijn echtgenote vond het maar niks. Bij mij begonnen echter een paar stukjes van de puzzel van mijn leven op hun plaats te vallen.

Na het overlijden van onze dochter liet zij mij veel beelden zien. Omdat ze wist dat ik visueel was ingesteld, liet zij alleen maar beelden zien; schitterende beelden met onbeschrijflijk mooie kleuren. De warmte en emoties die de kleuren opriepen waren onbeschrijflijk mooi. Zo iets had ik nog nooit eerder gezien. En dan de rust die die beelden uitstraalden. Woorden als schitterend en indrukwekkend, alle woorden waarmee je de kleuren ook maar probeerde te omschrijven, vormden een zwakke afspiegeling van wat ik mocht zien. De beelden gaven mij steun, gaven ook aan dat er nog veel meer is na ons leven en stelden mij daardoor instaat om weer beetje bij beetje op te krabbelen.

Verwerking

Beiden, mijn echtgenote en ik, zochten veel afleiding om de spanning in ons lichaam door het overlijden van onze dochter te verminderen. We werden beiden elke week gemasseerd. Ik ging naar het sportcentrum en later naar yoga. Mijn echtgenote tenniste heel veel, deed aan Tai Chi en ging later ook naar het sportcentrum. Mijn echtgenote huilde ‘s nachts stilletjes terwijl ze overdag een en al vrolijkheid was. Ik kreeg langzaam aan rust in mijn lijf; zij kon niet tot rust komen. Ik probeerde haar te helpen door gevoelsmatig die dingen te doen die haar zouden kunnen helpen, maar ze accepteerde het niet omdat ze mij niet wilde belasten met alle emotie die bij haar vrij kwam. Ze wilde mij beschermen want ik had zelf ook enorm veel verdriet. Ze wilde het mij niet aandoen om ook haar verdriet in al zijn intensiteit te laten voelen.

Mijn echtgenote accepteerde geen hulp, probeerde het op haar manier op te lossen en uiteindelijk overleed ze aan een gebroken hart. We hebben het beiden voelen aankomen maar ze wilde er met geen woord over praten; met niemand.

Ondanks zijn verdriet heeft mijn zoon mij op de been gehouden hebben: de teams op mijn werk mij op de been gehouden; we tijdens het werk naast de dagelijkse puzzels veel plezier gehad; dierbare vrienden mij op het pad gehouden; de teams mij tot rust laten komen, het waren mijn Gouden Teams. Ik ben een paar keer met mijn zoon samen op vakantie geweest waardoor we veel dichter bij elkaar kwamen dan we ooit zijn geweest. Maar wanneer ik alleen was, was ik een ander mens. In de twee jaar na het overlijden van mijn dierbare echtgenote ben ik nog nooit zó ziek geweest. Waren er momenten dat het leven voor mij niet meer hoefde.

Besef

Mijn werkgever wilde niet dat ik met pensioen ging. Mijn baan was een droombaan, ik bleef werken. Uiteindelijk ging, door de laatste opdracht voor mij het plezier eraf, en had ik het wel gezien. Toch was er altijd nog die enorme drang dat ik verder moest. Dat ik nog iets moest doen wat belangrijk is voor mijn toekomst later en in deze wereld voor de mensen nu.

Na mijn pensionering, zo’n 13 jaar na het overlijden van onze dochter en zo’n 2 jaar na het overlijden van mijn echtgenote, kreeg ik het moeilijk. Mijn energie verdween, ik voelde me depressief worden en had nergens meer zin in. Bij toeval, op zo’n moment weet je zeker dat toeval niet bestaat, vond ik een document waarin werd beschreven hoe mensen omgaan met het verwerken van verlies. Er stonden zaken in beschreven die voor mij op dat moment speelden. Toen pas herkende en erkende ik dat ik met rouwverwerking bezig was: de verwerking van het verlies van mijn dochter en van mijn dierbare echtgenote. De eerste bewuste stap was eindelijk gezet.

Stel je je nu voor dat ik mij dit veel eerder had gerealiseerd dan 13 jaar na de dood van mijn dochter. Ik vraag me nog steeds af of mijn dierbare echtgenote in dat geval dan nog bij mij zou zijn. Iedereen die een persoon heeft verloren die dierbaar is raad ik aan om hulp te zoeken, hoe eerder hoe beter.

(9) Het landschap dat rouw heet

Laten we een poging wagen om het landschap te “schilderen” dat rouw heet. Nee, niet alleen in zwart en wit maar ook door gebruik te maken van kleuren die we kunnen zien.
Kleuren kunnen we op verschillende manieren interpreteren of waarnemen. Rationeel, wanneer we praten over de kleur zelf, bijvoorbeeld blauw, rood of groen. Emotioneel, wanneer we zeggen dat een kleur warm, kil, somber of vrolijk is.


Introductie

Laten we een poging wagen om het landschap te “schilderen” dat rouw heet. Nee, niet alleen in zwart en wit maar ook door gebruik te maken van kleuren die we kunnen zien.

Kleuren kunnen we op verschillende manieren interpreteren of waarnemen. Rationeel, wanneer we praten over de kleur zelf, bijvoorbeeld blauw, rood of groen. Emotioneel, wanneer we zeggen dat een kleur warm, kil, somber of vrolijk is.

Rouw

Het begrip rouw heeft een groot scala aan interpretaties. In het Nederlandse taalgebied staat “rouw” voor “het geheel van reacties na het overlijden of scheiden van iemand die belangrijk voor je is geweest”. Het Engelse taalgebied gaat nog een stap verder. Daar betekent “rouw” ook “een onfortuinlijke uitkomst.” Met andere woorden het begrip “rouw” varieert van het verlies van eenvoudig benoembare zaken zoals het verlies van een ketting tot en met het verlies van diegene die je het allerliefste is.

Wanneer je iemand kent die je bevalt, krijg je daar een band mee. Dan vormt zich een bepaalde hechting. Die hechting krijgt in de loop van de tijd steeds meer facetten (of kleuren).

De band of hechting wordt verbroken door het verlies van je allerliefste. Het is niet alleen het verlies van de persoon maar ook het missen van een knuffel bij het opstaan; de vreugde die zij of hij je schonk; het praktische gemis zoals het kopje koffie dat voor je klaar stond bij thuiskomst. Ineens staat er niemand meer naast je en moet je alles alleen doen. Al die dingen zijn niet te vervangen want niemand betekent wat die ene voor jou betekende. En dan zijn er nog de dingen van de ander die achterblijven, die het gemis versterken. De mate van hechting hangt af van die speciale band, maar ook van de manier hoe jij je daarvan afhankelijk hebt gemaakt. Hechting is als lijm, hoe sterker de lijm is die je hebt gebruikt hoe meer moeite het kost om los te komen.

Wanneer “rouw” verbonden is aan “een onfortuinlijke uitkomst” dan is er weliswaar de emotie van het verlies, maar die emotie gaat niet zo diep als bij het verlies van een geliefde. De emotie is makkelijker te benoemen en wij zijn veel beter instaat om voor het verlies een rationele oorzaak en oplossing te vinden. De vijf fasen (ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie) van het model van Elisabeth Kübler Ross worden snel doorlopen. Vaak beseffen we zelfs niet eens dat we een rouwproces doorlopen.

De twee kanten van een munt

Emotioneel en rationeel, vormen voor mij de twee kanten van een munt. Wanneer ik naar mijzelf kijk, en ik vermoed dat anderen dit ook bij zichzelf herkennen, dan vallen bij rouw en verdriet twee zaken telkens op. Ik zie mijn emotionele kant die bezig is met het verwerken van rouw ten gevolge van het verlies van twee van mijn dierbaren. Ik mis de gesprekken, hun liefde, de knuffels, de grappen, en het “ik hou van je” dat iedere dag geregeld tegen elkaar werd uitgesproken. Niet alleen uitgesproken, er werd ook naar geleefd. Mijn emotionele ik kijkt naar binnen, voelt alle emoties die met verlies en rouw te maken hebben en volgt het hart. Ondanks het verlies is mijn emotionele kant in essentie warm, vrolijk en vol liefde en de beslissingen die het neemt worden door het hart ingegeven.

Ik zie ook een waarnemer, mijn rationele ik, die niet alleen mijn emotionele kant observeert maar ook beschermt. Mijn rationele kant observeert ook mijn vrienden, de mensen die mij ondersteunen, de mensen die ik tegenkom en de wereld waarin ik leef. Mijn rationele kant is bij vlagen kil, geregeld somber, vaak zakelijk en houdt zeker niet van onzin; beslissingen worden door het verstand ingegeven. Mijn rationele kant zou vriendelijker willen zijn maar weet niet goed hoe dat moet.

Het valt niet altijd mee om tegelijkertijd met mijn emotionele en rationele kant te leven. Soms heeft de emotie de overhand, soms de ratio. Achteraf denk ik dat mijn rationele kant ervoor zorgt dat mijn emotionele kant niet ten onder gaat in het verdriet. Ik weet het niet zeker, maar ik heb het vermoeden dat de tijd die ik nodig heb voor de verwerking van mijn rouw daardoor wel langer duurt. Ik moet toegeven dat de dagen dat ik in balans ben, tegelijkertijd blij en verdrietig, bijna altijd mijn beste dagen zijn.

Bizar… blij en verdrietig tegelijkertijd. Toen ik dat eenmaal besefte, bleek dat dit veel vaker in mijn leven gebeurde. Het verlies van een baan doordat het bedrijf waar ik werkte failliet ging, maar ook de vreugde van een nieuwe functie. Het had zo moeten zijn want achteraf constateerde ik dat ik die nieuwe job veel eerder had moeten nemen. Mijn dochter die, toen zij besefte dat zij niet lang meer zou leven, verdriet had omdat zij ons zou moeten verlaten, maar tegelijkertijd blij was omdat zij na haar dood eindelijk verlost was van een ziekte waar zij haar hele leven mee had “geworsteld.”

Blij en verdrietig tegelijkertijd, het komt vaker voor dan je denkt en ik ga ervan uit dat de meesten van ons dit herkennen. Door deze gelijktijdigheid kunnen we, ondanks het verlies, de kille en sombere kleuren van het verdriet opwarmen met warme en blije kleuren.

Het begin van een rouwproces

Het rouwproces begint pas wanneer je je dit realiseert. Een zieke gaat steeds meer achteruit en beseft uiteindelijk dat de ziekte van invloed is op haar of zijn leven. Een relatie tussen partners wordt slechter en slechter en uiteindelijk beseffen beiden dat dit in een scheiding uitmondt. Of, zoals een geadopteerd kind op zoek gaat naar zijn biologische ouders maar uiteindelijk beseft deze niet meer te kunnen vinden.

Het rouwproces begint niet wanneer het verlies plaatsvindt maar pas wanneer je je dit realiseert. Dat kan dagen, weken, maanden en soms zelfs jaren duren. Mijn rouwproces over het verlies van mijn dochter begon pas 13 jaar na haar overlijden, tegelijkertijd met het beginnen van het rouwproces over het verlies van mijn echtgenote, nu tweeënhalf jaar geleden, en tegelijkertijd met de start van een nieuwe fase in mijn leven. Het was het begin van een stormachtige periode in mijn leven.

Maar ik weet één ding heel zeker. Mijn rationele kant beschermt mijn emotionele kant zodat deze kan blijven werken aan de verwerking van mijn rouw. Ik heb vrienden om mij heen die naar mij luisteren en mij daardoor helpen bij het verwerken van mijn rouw. Ik weet het heel zeker… het kan misschien even duren… maar het zeker gaat goed komen. Daar heb ik alle vertrouwen in!

(6) Rouw … waarom zien we het niet lichter?

Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen kwaad zonder goed. Geen verlies zonder winst. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder blijheid. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant van de balans kan niet zonder de andere kant.

Het leven bestaat uit tegenstellingen en we zijn altijd op zoek naar balans. Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen verlies zonder winst. Geen kwaad zonder goed. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder vreugde. Geen haat zonder liefde. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant kan niet zonder de andere kant.

Waarom zijn de meesten van ons dan zo diep in de rouw bij het verlies van een geliefde? Waarom zou je niet blij en trots kunnen zijn dat je een deel van jullie levenspad samen hebt mogen lopen? Waarom zou je niet blij kunnen zijn dat je met elkaar hebt mogen genieten? Waarom zou je niet blij kunnen zijn met alles wat je van elkaar hebt mogen leren? Het is gewoon niet eerlijk naar de ander, er staat zo enorm veel tegenover. Het is ook niet eerlijk naar jezelf dat je niet beseft of je niet herinnert welke mooie dingen je allemaal met elkaar hebt mogen delen en voor elkaar hebt kunnen doen. Daarnaast blijft er natuurlijk het fysieke gemis van een geliefde, de nabijheid, de liefdevolle aandacht voor elkaar, het niet meer kunnen zien of aanraken van iemand die je nabij stond, het wennen aan het feit dat je de dingen nu alleen beleeft.

Wanneer ik terugkijk op mijn leven en denk aan de beide maatjes die ik heb verloren, dan kan ik de negatieve zaken en het verdriet mij niet meer zo goed herinneren. De positieve dingen en de mooie dingen staan heel prominent en heel helder op de voorgrond. Dat besef geeft me niet alleen veel ruimte in mijn hoofd maar juist ook heel veel blijdschap. Het heeft mij in staat gesteld om vooruit te kijken, naar de toekomst te kijken.

Het leven is net als het besturen van een auto. Je kijkt door de voorruit naar wat op je weg ligt en wat op je afkomt en je kijkt ook geregeld door de achteruitkijkspiegel om te zien wat er achter je zit om te bepalen of dat eventueel gevolgen kan hebben voor jouw pad. Dat achteruitkijken doe je weliswaar geregeld tijdens het besturen van de auto, maar niet continu.

Het kenmerkende van autorijden is dus dat je vooruitkijkt, bijna altijd vooruitkijkt. Doe je dat niet en kijk je alleen maar door de achteruitkijkspiegel, terwijl je vooruit blijft rijden, dan maak je brokken. Dat geldt ook voor rouwverwerking. Zo af en toe achteruit kijken is goed en zelfs belangrijk en je moet ook niet vergeten wat daar is gebeurd, maar niet de hele tijd, niet continu.

Wanneer je naar de toekomst blijft kijken en daar de mogelijkheden ziet en de kansen die daar liggen benut dan help je niet alleen jezelf maar geef je juist ook de dierbare die je heeft verlaten een enorm compliment. Een compliment in de zin van dank je voor alles wat we samen hebben gehad en waarvan we samen hebben genoten. Dank je voor wat ik van jou heb mogen leren. Dank je dat je mij op mijn levenspad hebt gehouden of gebracht. Dank je voor het vertrouwen in mij dat ik nu verder kan op mijn pad.

Helaas, je geliefde heeft je verlaten. Het afscheid was emotioneel. Terugkijkend hebben jullie veel genoten en hebben jullie veel van elkaar geleerd. Laat dan als ultieme dank aan je geliefde alle lessen die je van elkaar hebt geleerd niet tevergeefs zijn geweest.

Dit is naar mijn mening waar het om draait. Dit is naar mijn mening ware liefde. Dit is naar mijn mening de betekenis van het leven.

(3) Een ontmoeting

Omgaan met verdriet is voor iedereen weer anders. Zodra we tussen de mensen zijn proberen we ons verdriet te verbergen. Wanneer echter een gevoelige snaar wordt geraakt kan verdriet ter sprake komen.

Omgaan met verdriet bestaat in vele vormen voor. Zodra we tussen de mensen zijn proberen we ons verdriet te verbergen. Wanneer echter een gevoelige snaar wordt geraakt kan verdriet onverwacht ter sprake komen. Deze blog gaat over een willekeurige ontmoeting tijdens een van de reizen die ik voor mijn werk heb gemaakt.

Het restaurant dat ik had uitgekozen was vol. Er stond een lange wachtrij. Dat heb je als je niet reserveert. Aan de bar was een plek vrij en de serveerster suggereerde om zolang die plaats te nemen. Ik was alleen en de keuze was snel gemaakt.

De plek was tussen een man en een vrouw. Aan de linker kant zat een man die met zijn partner in een diep gesprek was verwikkeld over een zakelijk probleem. De rest van de wereld leek voor hen niet te bestaan. Een vrouw zat aan mijn rechter kant en was diep in gedachten verzonken. Uiteindelijk kwamen we met elkaar in gesprek. Ze was op zakenreis en miste haar kinderen. Op een gegeven moment vertelde ze me dat de liefde van haar leven bij een auto-ongeluk om het leven was gekomen. Haar relatie met hem had 18 maanden geduurd. “Slechts 18 maanden” zei ze. Ze was er nog steeds kapot van.

Ze vroeg naar mijn kinderen en mijn relatie. Ik vertelde haar over het verlies van mijn beide maatjes. Mijn dochter toen ze 21 jaar was en mijn echtgenote, mijn soul mate, na 35 jaar huwelijk. Ze was geschokt, ze was diep onder de indruk. Ze wilde weten hoe ik omging met mijn verdriet. Wat mij was overkomen was zoveel erger dan in haar geval, vertelde ze me. Ze dacht op dat moment dat ze eigenlijk geen recht had op verdriet omdat volgens haar het verdriet van een ander vele malen erger was.

Ik wist niet hoe te reageren. Hoe kun je zoiets denken? Uiteindelijk vond ik de woorden. Rouw of verdriet is geen wedstrijd! De een heeft niet meer of minder verdriet dan de ander. Het voelt zoals het voelt. Het maakt niet uit hoe lang het is geleden en het maakt niet uit hoe lang de duur van de relatie is geweest. Haar verdriet was net zo concreet en net zo intens als het mijne. Hoe kan je nu zeggen dat het verdriet van de een intenser is dan dat van de ander? Ja, als buitenstaander misschien, maar niet degenen die verdriet ervaren of hebben ervaren. Voor hen bestaat er geen verschil! Voor hen is het verdriet uitermate concreet en weten ze soms niet hoe zij met de rauwe pijn van het verdriet moeten omgaan.

Haar verdriet was misschien anders, maar net zo intens en rauw als dat van mij. Na het gesprek voelde ze zich een beetje opgelucht, een beetje blijer en kon misschien een beetje beter omgaan met verdriet. Haar verdriet was er niet minder door… maar belangrijker was dat het haar hielp om een en ander in een ander perspectief te plaatsen… door het uit te spreken… en vooral door het te kunnen delen.