(5) Buiten je comfort-zone

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidkleur, uit verschillende culturen, spreken verschillende talen, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden en wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidskleur, uit verschillende culturen, mensen die verschillende talen spreken, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden. Wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk van hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

Mensen zijn voor mij belangrijk geworden. Ik verlegde mijn aandacht van staal en schepen naar mensen. Ik ben eraan gewend geraakt dat mensen zomaar tegen me beginnen te praten… ook over persoonlijke dingen. Zo ontmoette ik eens een vrouw met een kind op een negen uur durende vlucht van Atlanta naar Amsterdam. Ze zaten naast me. We begonnen met elkaar te praten. Ze sprak over haar leven, haar problemen, haar angsten, haar hoop en het plezier dat ze in haar leven had. We spraken ruim zeven uur gedurende de vlucht naar Amsterdam. Het was één van de beste en mooiste vluchten die ik in mijn leven heb gemaakt.

Ik heb geen idee hoe dit werkt. Misschien sta ik open voor anderen, of misschien is het de chemie tussen mensen of misschien geef ik een signaal af als “He ik ben hier en ik ben bereid met je te praten. Het maakt niet uit waarover.” Sommige mensen zijn misschien gevoelig voor zo’n signaal, zo’n onzichtbaar signaal. In ieder geval lijken ze het te ontvangen. Aan de andere kant had ik vroeger ook de ervaring dat mensen soms bang voor me leken te zijn. Vroeger stak ik met kop en schouder boven iedereen uit en mijn omvang is dusdanig dat ik met gemak een deuropening vul, dus wat kan je anders verwachten.

Het omgekeerde “Ik wil niet met u praten” gebeurt ook. Ik ga ervan uit dat mensen voor dergelijke signalen veel gevoeliger zijn. Misschien willen ze niet praten, of ze voelen zich niet veilig of … misschien vinden ze de ander gewoon te saai. Op zich is dat vreemd omdat met de huidige technologie (mobiel, web, tekst) de hele wereld kan worden bereikt; je kunt op elk gewenst moment en op elke plek iedere persoon in de wereld bereiken. Misschien is dat het wel waarom mensen niet meer met elkaar praten omdat ze elkaar de hele tijd berichtjes sturen. Of is het omdat men zich anoniem veel veiliger voelt… of is het dat men met zijn gedachten ergens anders is… of wil men juist binnen de eigen comfort-zone blijven?

Toch is zo dat er een heleboel prachtige dingen gebeuren zodra je met mensen in gesprek raakt; niet alleen met jonge mensen maar met mensen van elke leeftijd, van welke religie dan ook, uit welke cultuur dan ook, met agressieve mensen of met vreemde mensen. Met vreemd bedoel ik mensen van buiten jouw comfort-zone.

We waren op vakantie en reden van het Big Bend National Park naar El Paso, Texas, in de Verenigde Staten. We waren op zoek naar een plaid en lederwaren gemaakt door de lokale Indianen. We hadden een adres gekregen en een routekaart; ondanks dat waren we verdwaald. OK, dat kan gebeuren maar het gebied was enorm uitgestrekt en je zag nauwelijks mensen. Uiteindelijk kwamen we in een gebied waarvan men ons thuis heel sterk zou afraden om ernaar toe te gaan, maar ja we kwamen daar nu eenmaal terecht. We legden uit waar we vandaan kwamen, wat we wilden en … dat we waren verdwaald. Ja, dat laatste hadden ze al begrepen. We begonnen een gesprek, we dronken wat, we bleven praten, we hadden plezier, genoten van de lunch en voordat we vertrokken legden ze ons zeer gedetailleerd uit hoe we moesten rijden om bij de plek te komen waar we aanvankelijk van plan waren geweest naar toe te gaan. Terugkijkend naar die ontmoeting met mensen die we in het begin echt eng vonden, werd die dag één van de beste ervaringen en één van de mooiste dagen van onze reis.

Je vraagt je vermoedelijk al enige tijd af wat dit bericht deze keer met rouwverwer­king te maken heeft. Wel, het heeft er alles mee te maken.

In een vorig bericht “Het gaat over onszelf, denk je ook niet?” van 20 oktober stelde ik de vraag waarom we de neiging hebben om de discussie over scheiding of overlijden te voorkomen, te ontgaan. Mijn conclusie aan het einde van het bericht was dat, of we dat nu willen of niet, we moeten veranderen als gevolg van een scheiding of een dood. Dat is een pijnlijke en vaak ook een heel emotionele ontwikkelingsweg die soms iets weg heeft van “niet goedschiks… dan maar kwaadschiks”. Dat is iets wat we persoonlijk niet willen hetgeen duidelijk een understatement is.

Een schrijfster die op mijn blog reageerde gaf aan dat het in onze aard zit om ons aan het leven te hechten en dat we niet geconfronteerd willen worden met de dood. Toen zij met een levensbedreigende ziekte te maken kreeg en toen haar geliefde stierf kwam de dood wel heel dichtbij. En wat bleek … pas toen zij met de dood geconfronteerd werd moest ze er wel over na gaan denken en begon ze te begrijpen wat het betekent om sterfelijk te zijn. Haar slot zinnen slaan de spijker op de kop “En ik ging leven! Werkelijk leven!!”

Met andere woorden, kom uit je comfort-zone en probeer te begrijpen en te leren hoe te leven. Wees niet bang en ontdek nieuwe mogelijkheden en nieuwe horizonnen, kansen en mogelijkheden die je je in je stoutste dromen niet kon voorstellen. Het gaat echter niet vanzelf, je moet er wel wat voor doen. Moet je er lef voor hebben? Misschien … maar achteraf zal je zeggen “had ik het maar eerder gedaan.”

Tekst gewijzigd op 08-06-2016

(4) Het gaat over onszelf, denk je ook niet?

Wanneer je begint te praten over scheiding of overlijden hebben mensen de neiging om de discussie uit de weg te gaan omdat… Ja, waarom eigenlijk? Waarom reageren mensen op die manier?

Wanneer je begint te praten over scheiding, overlijden of verdriet hebben mensen de neiging om de discussie uit de weg te gaan omdat… Ja, waarom eigenlijk? Waarom reageren mensen op die manier?

Na wat onderzoek bij het CBS en een paar checklists over het omgaan met stress blijkt dat gemiddeld een op de 30 tot 35 personen op de een of andere manier met de verwerking van rouw bezig is. Kijk om je heen en vraag je af waarom mensen zo reageren.

Luister naar het nieuws. Dagelijks krijgen mensen te maken met scheiding, overlijden van een dierbare, verlies van werk, een ongeneeslijke ziekte of oorlog. De vraag is niet of, maar juist wanneer het jou of mij overkomt. We houden er niet van en we willen er ver van blijven. In werkelijkheid is het leven echter anders. Kijk om je heen en vraag je af waarom jij zo reageert.

Is het dan beter om ons op de een of andere manier voor te bereiden voor het geval ons iets dergelijks overkomt? Ik weet het niet. Ik heb een behoorlijk aantal mensen verloren die dicht bij me stonden. Telkens was het anders en telkens voelde het anders, niet een beetje maar heel veel anders. Met andere woorden, je erop voorbereiden is moeilijk… zo niet onmogelijk.

Ja, je kunt je voorbereiden op de rituelen die worden uitgevoerd na een scheiding of een overlijden. Maar vanuit emotioneel standpunt bezien? Het is geen toneelstuk waar je toeschouwer bent. Je bent persoonlijk betrokken en het script is telkens anders. Het hangt af van vele factoren, zoals de mensen om je heen, hun onderlinge relaties en de manier waarop zij met rouw omgaan. Familie en aangetrouwde familie kunnen heel emotioneel over de verdeling van de boedel praten; discussies die zelfs zover kunnen gaan dat familiebanden worden verbroken. Hoe meer mensen betrokken zijn hoe ingewikkelder het wordt. Kortom, hoe moet je je op een dergelijke situatie voorbereiden? Persoonlijk ben ik van menig dat dat niet kan, maar… dat betekent naar mijn mening niet dat we het niet kunnen proberen.

Een eerste hobbel die genomen zou kunnen worden is het taboe om over rouw en rouwverwerking te praten. Het gaat over de verdrietige kant van het leven, een kant met een emotionele lading. We willen niet dat het ons overkomt, maar het gebeurt. Het kan zijn dat we er bang voor zijn, bang voor de verandering die ons staat te gebeuren… bang voor het onbekende.

Maar wat de reden ook moge zijn, we hebben iemand verloren en dat heeft een grote impact op ons en ons leven. Soms is dat een harde les en een uiterst pijnlijk proces dat indruist tegen alles wat we voelen en willen. Soms… willen we… of kunnen we ons niet aanpassen. En toch zullen we er op de een of andere manier mee moeten leren leven en een nieuw evenwicht moeten vinden… of niet… met alle gevolgen van dien.

Kortom, het gaat niet over de persoon die we hebben verloren maar het gaat over ons zelf… willen we er daarom niet over praten?

Tekst gewijzigd op 07-06-2016

(3) Ze dacht dat ze geen recht had op verdriet

Ze dacht op dat moment dat ze eigenlijk geen recht had op verdriet omdat volgens haar het verdriet van een ander vele malen erger was.

De ontmoeting

Ze dacht dat ze geen recht had op verdriet. Omgaan met verdriet bestaat in vele vormen. Zodra we tussen de mensen zijn proberen we ons verdriet te verbergen. Wanneer echter een gevoelige snaar wordt geraakt kan verdriet onverwacht ter sprake komen. Deze blog gaat over een ontmoeting tijdens een van de reizen die ik voor mijn werk heb gemaakt.

Het restaurant dat ik had uitgekozen was vol. Er stond een lange wachtrij. Dat heb je als je niet reserveert. Aan de bar was een plek vrij en de serveerster suggereerde om zolang die plaats te nemen. Ik was alleen en de keuze was snel gemaakt.

De plek was tussen een man en een vrouw. Aan de linker kant zat een man die met zijn partner in een diep gesprek was verwikkeld over een zakelijk probleem. De rest van de wereld leek voor hen niet te bestaan. Een vrouw zat aan mijn rechter kant en was diep in gedachten verzonken.

Het gesprek

Uiteindelijk kwamen we met elkaar in gesprek. Ze was op zakenreis en miste haar kinderen. Op een gegeven moment vertelde ze me dat de liefde van haar leven bij een auto-ongeluk om het leven was gekomen. Haar relatie met hem had 18 maanden geduurd. “Slechts 18 maanden,” zei ze. Dat ze er nog steeds van kapot was, was duidelijk te zien.

Ze vroeg naar mijn kinderen en mijn relatie. Ik vertelde haar over het verlies van mijn beide maatjes. Mijn dochter toen ze 21 jaar was en mijn echtgenote, mijn soul mate, na 35 jaar huwelijk. Ze was geschokt en diep onder de indruk. Ze wilde weten hoe ik omging met mijn verdriet. Wat mij was overkomen was zoveel erger dan in haar geval, vertelde ze me. Ze dacht op dat moment dat ze eigenlijk geen recht had op verdriet omdat volgens haar het verdriet van een ander vele malen erger was.

Ze dacht dat ze geen recht had op verdriet. Ze vond het verdriet van de ander erger dan van haarzelf.

Ik wist niet hoe te reageren. Hoe kun je zoiets denken? Hoe kun je denken dat het verdriet van de een erger is dan van de ander? Uiteindelijk vond ik de woorden. De een heeft niet meer of minder verdriet dan de ander. Het voelt zoals het voelt. Het maakt niet uit hoe lang het is geleden en het maakt niet uit hoe lang de duur van de relatie is geweest. Haar verdriet was net zo concreet en net zo intens als het mijne. Hoe kan je nu zeggen dat het verdriet van de een erger is dan dat van de ander? Ja, als buitenstaander misschien, maar niet degenen die verdriet ervaren of hebben ervaren. Voor hen bestaat er geen verschil! Voor hen is het verdriet uitermate concreet en weten ze soms niet hoe zij met de rauwe pijn van het verdriet moeten omgaan.

Omgaan met verdriet

Haar verdriet was misschien anders, maar net zo intens en rauw als dat van mij. Na het gesprek voelde ze zich een beetje opgelucht, een beetje blijer en kon ze misschien een beetje beter omgaan met haar verdriet. Haar verdriet was er niet minder door … maar belangrijker was dat het haar hielp om een en ander in een ander perspectief te plaatsen … door het uit te spreken … en vooral door het met een ander te kunnen delen.

Tekst gewijzigd op: 14-08-2019

(2) Een ervaring rijker

Je zou verwachten dat na ruim 13 jaar, laat ik het voorzichtig zeggen, de emoties van het overlijden van je dochter wel minder zouden zijn.

Verwarring

Het overlijden van Anne Birgit gaf een enorme impact op mijn leven. Hoe verdrietig dit ook is, het is wel een ervaring rijker. Desondanks, had ik liever gezien dat ze nu nog zou leven … maar wie ben ik om dat te bepalen.

De periode rond het overlijden, in juni 2000, van mijn dochter Anne Birgit was voor mij verwarrend. Er gebeurden vreemde dingen die ik op dat moment niet kon verklaren. Aan de ene kant had ik heel veel verdriet en voelde ik de rauwe pijn van het verlies. Aan de andere kant was ik van alles aan het regelen … kil en zonder enige emotie. Het voelde allemaal heel ambivalent. Ik had geen idee hoe ik hiermee moest omgaan. Als gezin gingen de dagen aan ons als een waas voorbij. Wat wel glashelder was dat het voor ieder van ons anders voelde. Het was moeilijk om er met elkaar over te praten, ook dat was ons duidelijk. We probeerden het wel, maar het lukte niet.

Na maanden kwam er stapje voor stapje weer structuur in ons leven

Maanden later begon alles weer beetje bij beetje op de juiste plek te vallen; begon ik weer mezelf te worden. Het verdriet vertaalde zich in het verhaal over Anne Birgit dat ik aan ieder vertelde die het maar wilde horen. Nou ja wilde horen … op de één of andere manier bleek het gesprek meestal wel bewust of onbewust zo te draaien dat we daar telkens op uitkwamen.

13 jaar later

Je zou verwachten dat, na ruim 13 jaar, laat ik het voorzichtig zeggen, de emoties wel minder zouden zijn. In tegendeel.

Bijna dagelijks dacht ik nog steeds aan Anne Birgit en ik herinnerde mij haar zoals ze was. Het geheugen bleek op die momenten een heel mooi ding te zijn: alle emoties, kleuren, geuren, warmte, gesprekken, omgevingen kwamen tot in het kleinste detail weer beschikbaar … alsof het foto’s of filmfragmenten waren … alsof je het weer opnieuw beleefde.

Heden

Wat mij nog het meest verbaast is dat er mensen zijn die het niet normaal vinden dat ik nu nog verdriet heb over het verlies van Anne Birgit. De tijd heelt toch immers alle wonden? Het verdriet gaat toch een keer over? Het antwoord daarop is ja … en nee.

Ja, de rauwe pijn van de rouw is inmiddels veranderd in de zachte pijn van het verdriet. Nee, omdat ik zo af en toe vriendinnen van Anne Birgit ontmoet. Vriendinnen die getrouwd zijn en kinderen hebben. Dan besef je op die momenten weer wat je mist en herinner je je eigen dochter weer en het gezin en de kinderen die zij had kunnen hebben. Dat doet pijn!

Vond ik mijzelf toen zielig? Nee, integendeel! Ik vond mij toen, net als nu, niet zielig. Ik was en ben trots dat ik bij het overlijden van Anne Birgit aanwezig mocht zijn en dat ik afscheid van haar heb mogen nemen. Ben ik nu nog verdrietig? Ja … jazeker … tot aan mijn dood vermoed ik. Ben ik een blij mens? Wel degelijk!

Tekst gewijzigd op: 03-05-2019

(1) Haar laatste wens

U bent niet de enige die rouw op de een of andere manier moet verwerken. Door middel van deze blog wil ik de reis die ik tot nu toe heb gemaakt, en nog steeds maak, met u delen. Ik wil de lessen die ik heb meegekregen, en nog steeds meekrijg, met u delen.

De laatste wens van mijn dochter

Mijn dochter Anne Birgit wist dat ze zou gaan sterven. Haar laatste wens was dat ik mensen zou gaan coachen en begeleiden die een dierbare hadden verloren.

Anne Birgit overleed in 2000, op 21-jarige leeftijd. Vlak na haar geboorte was al bekend dat zij aan Cystic Fibrosis leed. Het had een enorme impact op ons als ouders. Niet alleen omdat ze aan deze ziekte leed, maar vooral omdat de verwachting was dat zij door haar ziekte op (zeer) jonge leeftijd kon overlijden. Het gevolg was ook dat wij ons van jaar tot jaar afvroegen of dat jaar niet haar laatste zou zijn.

De laatste wens van mijn echtgenote

Mijn echtgenote en soul mate Mary Anne overleed in 2011. Zij worstelde met het verlies van onze dochter. Enige vorm van hulp en ondersteuning om met het verlies om te gaan wilde of kon ze niet aanvaarden. En al helemaal niet van mij omdat ook ik worstelde met het verlies van onze dochter. Uiteindelijk overleed mijn echtgenote aan een gebroken hart.

In de week voor haar overlijden ontving ik een kaart van een vrouw die ik had gecoacht. Ze gaf aan dat ze mij een bijzonder en prachtig licht op haar levenspad vond. Het gesprek met mijn echtgenote hierover in het weekeinde voordat zij overleed, kan ik mij nog goed herinneren. Ze suggereerde, nee… drong er zelfs op aan, dat deze vorm van coachen mijn toekomstig levenspad zou moeten worden. Tegelijkertijd was het op haar gebruikelijke manier een subtiele herinnering om de laatste wens van onze dochter te vervullen.

Het einde van mijn professionele leven

In 2013 ging ik met pensioen na een werkzaam leven dat mij enorm veel voldoening heeft gegeven. Er was aan dat werkzame leven echter één nadeel verbonden: ik was ontzettend veel van huis. Ik heb geen idee meer hoe vaak ik rond de wereld ben gereisd, hoeveel steden ik heb gezien laat staan in hoeveel hotels ik heb geslapen. Het gevolg hiervan was dat ik mijzelf als een wereldburger beschouw.

Als managementconsultant en als projectmanager was ik altijd instaat geweest om niet alleen het plezier maar vooral ook de stress in mijn omgeving te zien. Ik kon dit bij anderen zien … echter niet bij mijzelf. Het gevolg was dat na mijn pensionering mijn lichaam moe was en het wilde herstellen van alle stress die ik in de afgelopen jaren had opgebouwd. Vanzelfsprekend kwam daar ook nog het verlies bij van mijn echtgenote en mijn dochter. Dat bleek toen ik medio 2013 bij toeval ontdekte dat mijn proces van rouwverwerking eindelijk was begonnen … na jaren!

Het was tijd geworden om de laatste wens van mijn dochter eindelijk in te gaan vullen. Beloven is één ding, het ook nog doen was van een geheel andere orde.

Alle begin is moeilijk

U bent niet de enige die rouw op de een of andere manier moet verwerken. Door middel van deze blog wil ik u deelgenoot maken van de reis die ik tot nu toe heb gemaakt en nog steeds maak. Ik wil de lessen die ik heb meegekregen, en nog steeds meekrijg, met u delen.

Mijn reis, of misschien beter, mijn pad naar rouwverwerking, loopt langs onderwerpen als begrip, loslaten, je dacht dat het over was naar afronding en er blijft altijd een restje pijn over. De kern van rouwverwerking komt naar mijn mening neer op alles uit het leven te halen wat er inzit en ondanks al het leed toch ook een beetje genieten.

Naast deze blog is conform de laatste wens van mijn dochter en die van mijn echtgenote, in Nederland een stichting opgezet onder de naam Stichting Jouw Rouwverwerking. Het doel van de stichting is anderen te helpen in het omgaan met verlies en te helpen met de verwerking van rouw. Buiten Nederland heet de stichting Mourn & Grief Foundation.

Voor mij is het duidelijk dat ik dit niet alleen kan. Ik kan de wereld niet in mijn eentje veranderen. Wat ik wel kan, is mijzelf veranderen en hopelijk kan ik ook anderen leren zien dat het anders kan. Hopelijk verspreiden jullie het nieuws. Je weet nooit wat er in de toekomst zal gebeuren maar ik hoop dat ik met de stichting een verschil kan maken, al is het maar een klein verschil.

Voor het schrijven van de blogs op het gebied van rouw en rouwverwerking heeft de stichting inmiddels van verschillende auteurs een bijdrage mogen ontvangen.

Tekst gewijzigd op: 29-04-2019