(9) Het landschap dat rouw heet

Laten we een poging wagen om het landschap te “schilderen” dat rouw heet. Nee, niet alleen in zwart en wit maar ook door gebruik te maken van kleuren die we kunnen zien.
Kleuren kunnen we op verschillende manieren interpreteren of waarnemen. Rationeel, wanneer we praten over de kleur zelf, bijvoorbeeld blauw, rood of groen. Emotioneel, wanneer we zeggen dat een kleur warm, kil, somber of vrolijk is.


Introductie

Laten we een poging wagen om het landschap te “schilderen” dat rouw heet. Nee, niet alleen in zwart en wit maar ook door gebruik te maken van kleuren die we kunnen zien.

Kleuren kunnen we op verschillende manieren interpreteren of waarnemen. Rationeel, wanneer we praten over de kleur zelf, bijvoorbeeld blauw, rood of groen. Emotioneel, wanneer we zeggen dat een kleur warm, kil, somber of vrolijk is.

Rouw

Het begrip rouw heeft een groot scala aan interpretaties. In het Nederlandse taalgebied staat “rouw” voor “het geheel van reacties na het overlijden of scheiden van iemand die belangrijk voor je is geweest”. Het Engelse taalgebied gaat nog een stap verder. Daar betekent “rouw” ook “een onfortuinlijke uitkomst.” Met andere woorden het begrip “rouw” varieert van het verlies van eenvoudig benoembare zaken zoals het verlies van een ketting tot en met het verlies van diegene die je het allerliefste is.

Wanneer je iemand kent die je bevalt, krijg je daar een band mee. Dan vormt zich een bepaalde hechting. Die hechting krijgt in de loop van de tijd steeds meer facetten (of kleuren).

De band of hechting wordt verbroken door het verlies van je allerliefste. Het is niet alleen het verlies van de persoon maar ook het missen van een knuffel bij het opstaan; de vreugde die zij of hij je schonk; het praktische gemis zoals het kopje koffie dat voor je klaar stond bij thuiskomst. Ineens staat er niemand meer naast je en moet je alles alleen doen. Al die dingen zijn niet te vervangen want niemand betekent wat die ene voor jou betekende. En dan zijn er nog de dingen van de ander die achterblijven, die het gemis versterken. De mate van hechting hangt af van die speciale band, maar ook van de manier hoe jij je daarvan afhankelijk hebt gemaakt. Hechting is als lijm, hoe sterker de lijm is die je hebt gebruikt hoe meer moeite het kost om los te komen.

Wanneer “rouw” verbonden is aan “een onfortuinlijke uitkomst” dan is er weliswaar de emotie van het verlies, maar die emotie gaat niet zo diep als bij het verlies van een geliefde. De emotie is makkelijker te benoemen en wij zijn veel beter instaat om voor het verlies een rationele oorzaak en oplossing te vinden. De vijf fasen (ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie) van het model van Elisabeth Kübler Ross worden snel doorlopen. Vaak beseffen we zelfs niet eens dat we een rouwproces doorlopen.

De twee kanten van een munt

Emotioneel en rationeel, vormen voor mij de twee kanten van een munt. Wanneer ik naar mijzelf kijk, en ik vermoed dat anderen dit ook bij zichzelf herkennen, dan vallen bij rouw en verdriet twee zaken telkens op. Ik zie mijn emotionele kant die bezig is met het verwerken van rouw ten gevolge van het verlies van twee van mijn dierbaren. Ik mis de gesprekken, hun liefde, de knuffels, de grappen, en het “ik hou van je” dat iedere dag geregeld tegen elkaar werd uitgesproken. Niet alleen uitgesproken, er werd ook naar geleefd. Mijn emotionele ik kijkt naar binnen, voelt alle emoties die met verlies en rouw te maken hebben en volgt het hart. Ondanks het verlies is mijn emotionele kant in essentie warm, vrolijk en vol liefde en de beslissingen die het neemt worden door het hart ingegeven.

Ik zie ook een waarnemer, mijn rationele ik, die niet alleen mijn emotionele kant observeert maar ook beschermt. Mijn rationele kant observeert ook mijn vrienden, de mensen die mij ondersteunen, de mensen die ik tegenkom en de wereld waarin ik leef. Mijn rationele kant is bij vlagen kil, geregeld somber, vaak zakelijk en houdt zeker niet van onzin; beslissingen worden door het verstand ingegeven. Mijn rationele kant zou vriendelijker willen zijn maar weet niet goed hoe dat moet.

Het valt niet altijd mee om tegelijkertijd met mijn emotionele en rationele kant te leven. Soms heeft de emotie de overhand, soms de ratio. Achteraf denk ik dat mijn rationele kant ervoor zorgt dat mijn emotionele kant niet ten onder gaat in het verdriet. Ik weet het niet zeker, maar ik heb het vermoeden dat de tijd die ik nodig heb voor de verwerking van mijn rouw daardoor wel langer duurt. Ik moet toegeven dat de dagen dat ik in balans ben, tegelijkertijd blij en verdrietig, bijna altijd mijn beste dagen zijn.

Bizar… blij en verdrietig tegelijkertijd. Toen ik dat eenmaal besefte, bleek dat dit veel vaker in mijn leven gebeurde. Het verlies van een baan doordat het bedrijf waar ik werkte failliet ging, maar ook de vreugde van een nieuwe functie. Het had zo moeten zijn want achteraf constateerde ik dat ik die nieuwe job veel eerder had moeten nemen. Mijn dochter die, toen zij besefte dat zij niet lang meer zou leven, verdriet had omdat zij ons zou moeten verlaten, maar tegelijkertijd blij was omdat zij na haar dood eindelijk verlost was van een ziekte waar zij haar hele leven mee had “geworsteld.”

Blij en verdrietig tegelijkertijd, het komt vaker voor dan je denkt en ik ga ervan uit dat de meesten van ons dit herkennen. Door deze gelijktijdigheid kunnen we, ondanks het verlies, de kille en sombere kleuren van het verdriet opwarmen met warme en blije kleuren.

Het begin van een rouwproces

Het rouwproces begint pas wanneer je je dit realiseert. Een zieke gaat steeds meer achteruit en beseft uiteindelijk dat de ziekte van invloed is op haar of zijn leven. Een relatie tussen partners wordt slechter en slechter en uiteindelijk beseffen beiden dat dit in een scheiding uitmondt. Of, zoals een geadopteerd kind op zoek gaat naar zijn biologische ouders maar uiteindelijk beseft deze niet meer te kunnen vinden.

Het rouwproces begint niet wanneer het verlies plaatsvindt maar pas wanneer je je dit realiseert. Dat kan dagen, weken, maanden en soms zelfs jaren duren. Mijn rouwproces over het verlies van mijn dochter begon pas 13 jaar na haar overlijden, tegelijkertijd met het beginnen van het rouwproces over het verlies van mijn echtgenote, nu tweeënhalf jaar geleden, en tegelijkertijd met de start van een nieuwe fase in mijn leven. Het was het begin van een stormachtige periode in mijn leven.

Maar ik weet één ding heel zeker. Mijn rationele kant beschermt mijn emotionele kant zodat deze kan blijven werken aan de verwerking van mijn rouw. Ik heb vrienden om mij heen die naar mij luisteren en mij daardoor helpen bij het verwerken van mijn rouw. Ik weet het heel zeker… het kan misschien even duren… maar het zeker gaat goed komen. Daar heb ik alle vertrouwen in!

(8) Wat kunnen we met modellen doen?

In de wereld van vandaag maken we gebruik we van veel modellen. Bijvoorbeeld de wet van Newton, herinner je nog de appel die uit de boom valt? Deze wet is vrij nauwkeurig maar heeft zijn gebreken. We hebben modellen voor verkeersbegeleiding of voor het navigeren van schepen. Modellen voor het voorspellen van de beurskoersen, het weer of de verwarming in ons huis. We hebben modellen voor menselijk gedrag of het bepalen van je persoonlijkheidstype. We hebben tegenwoordig veel… heel veel modellen in gebruik, voor bijna elk aspect van ons dagelijks leven.

In de wereld van vandaag maken we gebruik we van veel modellen. Bijvoorbeeld de wet van Newton, herinner je nog de appel die uit de boom valt? Deze wet is vrij nauwkeurig maar heeft zijn gebreken. We hebben modellen voor verkeersbegeleiding of voor het navigeren van schepen. Modellen voor het voorspellen van de beurskoersen, het weer of de verwarming in ons huis. We hebben modellen voor menselijk gedrag of het bepalen van je persoonlijkheidstype. We hebben tegenwoordig veel… heel veel modellen in gebruik, voor bijna elk aspect van ons dagelijks leven.

Het toepassen van modellen is misschien modern, maar dat wil niet zeggen dat deze ook nieuw zijn. Veel modellen die worden gebruikt werden tientallen jaren geleden, sommige zelfs eeuwen geleden, ontwikkeld. Zodra je binnen je expertise de beschikking hebt over een model dan kan het worden gebruikt voor de beoordeling van de situatie waarin je verkeert, voor het aangeven van beschikbare opties ter verbetering of het voorspellen van resultaten van de acties die je hebt ondernomen… of… gaat ondernemen. Het toepassen van een model op deze manier geeft veiligheid, zekerheid.

Een model heeft ook nadelen. Om er maar een paar te noemen: een model is een vereenvoudiging, soms een heel grove, van de werkelijkheid. Soms ook gebruiken mensen een model als een instrument zonder de achtergrond en de beperkingen ervan te begrijpen. Of mensen zijn zo afhankelijk van een model geworden, zoals het besturen van een vliegtuig, dat zij zodra er onverwachte dingen gebeuren, niet echt meer weten wat ze precies moeten doen om het proces weer snel onder controle te krijgen.

Ik heb veel mensen ontmoet die het model dat ze gebruiken als de zuivere waarheid zagen. Zij zien het als de werkelijkheid, het is hun werkelijkheid. Een andere manier vinden zij verkeerd, of niet waar, of zelf… onmogelijk. Wees dus niet verbaasd wanneer een model voor jou niet toepasbaar is, zeker wanneer het gaat over het omgaan met… verdriet.

Een bekend model met betrekking tot het omgaan met verdriet is “De vijf fasen van verdriet” ontwikkeld door Elisabeth Kübler Ross. De vijf fasen d.w.z. (i) ontkenning, (ii) woede, (iii) onderhandelen, (iv) depressie en (v) acceptatie vormen geen stappenplan dat kan worden uitgevoerd en afgevinkt. De fasen kunnen worden gebruikt als bakens om te helpen met het begrijpen van wat je voelt of waar je bent in het in het verwerken van je verdriet. Het model beschrijft ook wat met elke fase wordt bedoeld, wat kan worden gevoeld of waargenomen. Door het op deze manier te gebruiken biedt het een vorm van begeleiding.

Een ander model dat meer algemeen toepasbaar is, is de “Myers-Briggs Type Indicator” dat jouw persoonlijkheidstype definieert. Het model karakteriseert je op (i) je voorkeur van je algemene houding (extravert vs. Introvert) en (ii) je voorkeuren van je mentale functies (aanvoelen vs. intuïtie, denken vs. gevoel en beoordelen vs. waarnemen). Zodra je je persoonlijkheidstype begrijpt, biedt het model richtlijnen voor het omgaan en communiceren met andere mensen.

Het betekent niet noodzakelijkerwijs dat we allemaal het model van Elisabeth op dezelfde manier doorlopen. Door toepassing van Myers-Briggs kunnen we concluderen dat we niet allemaal op dezelfde manier in iedere fase reageren. Het kan zijn dat je zelfs van één of meer van deze fasen niet bewust bent. Het betekent ook dat voor ieder van ons de verwerking van verdriet niet even lang duurt. Sommigen van ons zullen dit proces niet voltooien. Dat betekent echter niet dat ze niet gelukkig kunnen zijn of worden en niet kunnen genieten van het leven.

Maar let op, onze partner, kinderen, familie en vrienden zijn verschillende persoonlijkheden, zijn onder andere omstandigheden opgegroeid en leven onder verschillende omstandigheden in andere periodes en treuren dan ook op een andere manier dan wij. Daar is geen twijfel over mogelijk, het is een gegeven.

De eerste drempel die je over moet is je ervan bewust worden wat er met je gebeurt. Dat kan weken, maanden, soms zelfs jaren duren. Het hangt af van wie je bent en hoe je leeft. Zodra je van je gevoelens en emoties bewust bent, kunnen modellen uitleggen wat er met je gebeurt. Dan begin je het te begrijpen… dan kun je weer naar de toekomst kijken en pas dan kun je met je verdriet leren omgaan.

Als je met je verdriet leert omgaan, betekent dat dan dat je ermee klaar bent? Nee, integendeel; het betekent dat je ooit met je verdriet zal kunnen omgaan en dat het misschien in de toekomst kan worden afgesloten. Ja, misschien wel … maar… misschien ook niet.

Persoonlijk ben ik er zeker van dat mijn verdriet tot mijn dood toe zal blijven. Betekent dat dan dat ik ongelukkig ben? Zeker niet, ik ben een heel gelukkig mens maar soms… als je dat speciale toontje weer hoort, dat speciale melodietje weer hoort, wanneer je dat bijzondere parfum weer ruikt, wanneer… ja, dan reis ik weer terug in de tijd naar die momenten dat we samen gelukkig waren. Ik voel dan ook weer de pijn … maar… anders… het is alsof ik gelijktijdig verdrietig en gelukkig ben … het is een ambivalent gevoel.

Dus ja, we kunnen modellen gebruiken als suggestie voor wat te doen, maar deze zijn niet voor iedereen eenduidig.

Het is wat het is. Het heeft me de mens gemaakt die ik vandaag ben; dat zal voor ieder van ons op een gegeven moment gelden.

(7) Ik ga niet bij je weg

De huisarts was op bezoek geweest. Bij de voordeur had hij haar bij de schouders gepakt. “Ik wil dat je er rekening mee houdt dat het nu niet lang meer duurt”.

De huisarts was op bezoek geweest. Bij de voordeur had hij haar bij de schouders gepakt. “Ik wil dat je er rekening mee houdt dat het nu niet lang meer duurt”. Wanhopig liep ze terug naar de kamer en ging ze naast het bed zitten. “Lieverd, ga je bij me weg?” vroeg ze. “Nee, ik ga niet bij je weg” antwoordde hij resoluut. “Wat voel je dan, kun je het me uitleggen?” “Het is vreemd. Ik kan het niet uitleggen.” Hij was te moe en sprak niet meer.

De volgende dag was het vrijdag en ‘s morgens zag ze dat het mis ging. Zijn ademhaling was onregelmatig. Zijn woorden “Ik ga niet bij je weg” bleven in haar nagalmen en gaven haar troost, ook al begreep ze er niets van.

Sophie, één van hun twee katten week de laatste paar dagen niet meer van zijn zijde en ging steeds dichter tegen hem aanzitten. ‘s Avonds was hij onrustig maar rond middernacht werd hij rustiger en haar schoonzus bood aan te waken zodat de anderen even konden slapen. Na kort nagedacht te hebben of het wel de juiste moment voor haar was om te gaan slapen, nam ze het aanbod aan.

Boven op hun slaapkamer sloeg ze verscheurd door woede en verdriet op zijn kussen. Uiteindelijk viel ze uitgeput in slaap. Op dat moment kwam haar schoonzusje haar wekken. Het was gebeurd, hij was zomaar ineens gestopt met ademen. Samen waren ze inslaap gevallen, maar alleen zij was weer wakker geworden. Het was zaterdag 01.25 uur.

Er moest veel geregeld worden en het was pas op zondag dat ze even naar hun slaapkamer ging om te rusten. Met de familie erbij had ze nog geen traan gelaten. Maar hier voelde ze dat ze even samen waren, ook al lag hij in een andere kamer opgebaard. Zachtjes lag ze te snikken toen ze ineens drie zoenen voelde, één op haar rechteroog, één op haar linkeroog en een derde op haar mond. Precies zoals hij altijd deed als ze verdriet had. Verbijsterd deed ze haar ogen open en daar zat Sophie hun kat met haar snoetje bij haar gezicht. Een paar dagen later gebeurde dit nog een keer en precies een week na zijn overlijden gebeurde het een derde maal. Door al haar verdriet heen voelde ze zijn enorme steun en warmte, ook al was hij overleden

Daarna vroeg ze Sophie nog weleens of ze nog een kusje van hem voor haar had. Kusjes kwamen er niet meer, maar dat hij bij haar was als ze hem nodig had, daar was ze van overtuigd. De twijfel over wat er na de dood met iemand gebeurde was bij haar weggenomen. Ook al was zijn fysieke lichaam er niet meer, haar man stond nog steeds pal naast haar en omringde haar met zijn warmte.

Natuurlijk was er ook het verdriet en het gemis van zijn aanraking, maar de liefde overwon alles.

(6) Rouw … waarom zien we het niet lichter?

Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen kwaad zonder goed. Geen verlies zonder winst. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder blijheid. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant van de balans kan niet zonder de andere kant.

Het leven bestaat uit tegenstellingen en we zijn altijd op zoek naar balans. Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen verlies zonder winst. Geen kwaad zonder goed. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder vreugde. Geen haat zonder liefde. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant kan niet zonder de andere kant.

Waarom zijn de meesten van ons dan zo diep in de rouw bij het verlies van een geliefde? Waarom zou je niet blij en trots kunnen zijn dat je een deel van jullie levenspad samen hebt mogen lopen? Waarom zou je niet blij kunnen zijn dat je met elkaar hebt mogen genieten? Waarom zou je niet blij kunnen zijn met alles wat je van elkaar hebt mogen leren? Het is gewoon niet eerlijk naar de ander, er staat zo enorm veel tegenover. Het is ook niet eerlijk naar jezelf dat je niet beseft of je niet herinnert welke mooie dingen je allemaal met elkaar hebt mogen delen en voor elkaar hebt kunnen doen. Daarnaast blijft er natuurlijk het fysieke gemis van een geliefde, de nabijheid, de liefdevolle aandacht voor elkaar, het niet meer kunnen zien of aanraken van iemand die je nabij stond, het wennen aan het feit dat je de dingen nu alleen beleeft.

Wanneer ik terugkijk op mijn leven en denk aan de beide maatjes die ik heb verloren, dan kan ik de negatieve zaken en het verdriet mij niet meer zo goed herinneren. De positieve dingen en de mooie dingen staan heel prominent en heel helder op de voorgrond. Dat besef geeft me niet alleen veel ruimte in mijn hoofd maar juist ook heel veel blijdschap. Het heeft mij in staat gesteld om vooruit te kijken, naar de toekomst te kijken.

Het leven is net als het besturen van een auto. Je kijkt door de voorruit naar wat op je weg ligt en wat op je afkomt en je kijkt ook geregeld door de achteruitkijkspiegel om te zien wat er achter je zit om te bepalen of dat eventueel gevolgen kan hebben voor jouw pad. Dat achteruitkijken doe je weliswaar geregeld tijdens het besturen van de auto, maar niet continu.

Het kenmerkende van autorijden is dus dat je vooruitkijkt, bijna altijd vooruitkijkt. Doe je dat niet en kijk je alleen maar door de achteruitkijkspiegel, terwijl je vooruit blijft rijden, dan maak je brokken. Dat geldt ook voor rouwverwerking. Zo af en toe achteruit kijken is goed en zelfs belangrijk en je moet ook niet vergeten wat daar is gebeurd, maar niet de hele tijd, niet continu.

Wanneer je naar de toekomst blijft kijken en daar de mogelijkheden ziet en de kansen die daar liggen benut dan help je niet alleen jezelf maar geef je juist ook de dierbare die je heeft verlaten een enorm compliment. Een compliment in de zin van dank je voor alles wat we samen hebben gehad en waarvan we samen hebben genoten. Dank je voor wat ik van jou heb mogen leren. Dank je dat je mij op mijn levenspad hebt gehouden of gebracht. Dank je voor het vertrouwen in mij dat ik nu verder kan op mijn pad.

Helaas, je geliefde heeft je verlaten. Het afscheid was emotioneel. Terugkijkend hebben jullie veel genoten en hebben jullie veel van elkaar geleerd. Laat dan als ultieme dank aan je geliefde alle lessen die je van elkaar hebt geleerd niet tevergeefs zijn geweest.

Dit is naar mijn mening waar het om draait. Dit is naar mijn mening ware liefde. Dit is naar mijn mening de betekenis van het leven.

(5) Buiten je comfort-zone

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidkleur, uit verschillende culturen, spreken verschillende talen, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden en wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidskleur, uit verschillende culturen, mensen die verschillende talen spreken, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden. Wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk van hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

Mensen zijn voor mij belangrijk geworden. Ik verlegde mijn aandacht van staal en schepen naar mensen. Ik ben eraan gewend geraakt dat mensen zomaar tegen me beginnen te praten… ook over persoonlijke dingen. Zo ontmoette ik eens een vrouw met een kind op een negen uur durende vlucht van Atlanta naar Amsterdam. Ze zaten naast me. We begonnen met elkaar te praten. Ze sprak over haar leven, haar problemen, haar angsten, haar hoop en het plezier dat ze in haar leven had. We spraken ruim zeven uur gedurende de vlucht naar Amsterdam. Het was één van de beste en mooiste vluchten die ik in mijn leven heb gemaakt.

Ik heb geen idee hoe dit werkt. Misschien sta ik open voor anderen, of misschien is het de chemie tussen mensen of misschien geef ik een signaal af als “He ik ben hier en ik ben bereid met je te praten. Het maakt niet uit waarover.” Sommige mensen zijn misschien gevoelig voor zo’n signaal, zo’n onzichtbaar signaal. In ieder geval lijken ze het te ontvangen. Aan de andere kant had ik vroeger ook de ervaring dat mensen soms bang voor me leken te zijn. Vroeger stak ik met kop en schouder boven iedereen uit en mijn omvang is dusdanig dat ik met gemak een deuropening vul, dus wat kan je anders verwachten.

Het omgekeerde “Ik wil niet met u praten” gebeurt ook. Ik ga ervan uit dat mensen voor dergelijke signalen veel gevoeliger zijn. Misschien willen ze niet praten, of ze voelen zich niet veilig of … misschien vinden ze de ander gewoon te saai. Op zich is dat vreemd omdat met de huidige technologie (mobiel, web, tekst) de hele wereld kan worden bereikt; je kunt op elk gewenst moment en op elke plek iedere persoon in de wereld bereiken. Misschien is dat het wel waarom mensen niet meer met elkaar praten omdat ze elkaar de hele tijd berichtjes sturen. Of is het omdat men zich anoniem veel veiliger voelt… of is het dat men met zijn gedachten ergens anders is… of wil men juist binnen de eigen comfort-zone blijven?

Toch is zo dat er een heleboel prachtige dingen gebeuren zodra je met mensen in gesprek raakt; niet alleen met jonge mensen maar met mensen van elke leeftijd, van welke religie dan ook, uit welke cultuur dan ook, met agressieve mensen of met vreemde mensen. Met vreemd bedoel ik mensen van buiten jouw comfort-zone.

We waren op vakantie en reden van het Big Bend National Park naar El Paso, Texas, in de Verenigde Staten. We waren op zoek naar een plaid en lederwaren gemaakt door de lokale Indianen. We hadden een adres gekregen en een routekaart; ondanks dat waren we verdwaald. OK, dat kan gebeuren maar het gebied was enorm uitgestrekt en je zag nauwelijks mensen. Uiteindelijk kwamen we in een gebied waarvan men ons thuis heel sterk zou afraden om ernaar toe te gaan, maar ja we kwamen daar nu eenmaal terecht. We legden uit waar we vandaan kwamen, wat we wilden en … dat we waren verdwaald. Ja, dat laatste hadden ze al begrepen. We begonnen een gesprek, we dronken wat, we bleven praten, we hadden plezier, genoten van de lunch en voordat we vertrokken legden ze ons zeer gedetailleerd uit hoe we moesten rijden om bij de plek te komen waar we aanvankelijk van plan waren geweest naar toe te gaan. Terugkijkend naar die ontmoeting met mensen die we in het begin echt eng vonden, werd die dag één van de beste ervaringen en één van de mooiste dagen van onze reis.

Je vraagt je vermoedelijk al enige tijd af wat dit bericht deze keer met rouwverwer­king te maken heeft. Wel, het heeft er alles mee te maken.

In een vorig bericht “Het gaat over onszelf, denk je ook niet?” van 20 oktober stelde ik de vraag waarom we de neiging hebben om de discussie over scheiding of overlijden te voorkomen, te ontgaan. Mijn conclusie aan het einde van het bericht was dat, of we dat nu willen of niet, we moeten veranderen als gevolg van een scheiding of een dood. Dat is een pijnlijke en vaak ook een heel emotionele ontwikkelingsweg die soms iets weg heeft van “niet goedschiks… dan maar kwaadschiks”. Dat is iets wat we persoonlijk niet willen hetgeen duidelijk een understatement is.

Een schrijfster die op mijn blog reageerde gaf aan dat het in onze aard zit om ons aan het leven te hechten en dat we niet geconfronteerd willen worden met de dood. Toen zij met een levensbedreigende ziekte te maken kreeg en toen haar geliefde stierf kwam de dood wel heel dichtbij. En wat bleek … pas toen zij met de dood geconfronteerd werd moest ze er wel over na gaan denken en begon ze te begrijpen wat het betekent om sterfelijk te zijn. Haar slot zinnen slaan de spijker op de kop “En ik ging leven! Werkelijk leven!!”

Met andere woorden, kom uit je comfort-zone en probeer te begrijpen en te leren hoe te leven. Wees niet bang en ontdek nieuwe mogelijkheden en nieuwe horizonnen, kansen en mogelijkheden die je je in je stoutste dromen niet kon voorstellen. Het gaat echter niet vanzelf, je moet er wel wat voor doen. Moet je er lef voor hebben? Misschien … maar achteraf zal je zeggen “had ik het maar eerder gedaan.”

Tekst gewijzigd op 08-06-2016