(6) Rouw … waarom zien we het niet lichter?

Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen kwaad zonder goed. Geen verlies zonder winst. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder blijheid. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant van de balans kan niet zonder de andere kant.

Het leven bestaat uit tegenstellingen en we zijn altijd op zoek naar balans. Alles in het leven zou in balans moeten zijn. Geen lelijkheid zonder schoonheid. Geen verlies zonder winst. Geen kwaad zonder goed. Geen donker zonder licht. Geen verleden zonder toekomst. Geen verdriet zonder vreugde. Geen haat zonder liefde. Het zijn allemaal voorbeelden van een balans, je zou het ook kunnen zien als de twee zijden van een munt. De ene kant kan niet zonder de andere kant.

Waarom zijn de meesten van ons dan zo diep in de rouw bij het verlies van een geliefde? Waarom zou je niet blij en trots kunnen zijn dat je een deel van jullie levenspad samen hebt mogen lopen? Waarom zou je niet blij kunnen zijn dat je met elkaar hebt mogen genieten? Waarom zou je niet blij kunnen zijn met alles wat je van elkaar hebt mogen leren? Het is gewoon niet eerlijk naar de ander, er staat zo enorm veel tegenover. Het is ook niet eerlijk naar jezelf dat je niet beseft of je niet herinnert welke mooie dingen je allemaal met elkaar hebt mogen delen en voor elkaar hebt kunnen doen. Daarnaast blijft er natuurlijk het fysieke gemis van een geliefde, de nabijheid, de liefdevolle aandacht voor elkaar, het niet meer kunnen zien of aanraken van iemand die je nabij stond, het wennen aan het feit dat je de dingen nu alleen beleeft.

Wanneer ik terugkijk op mijn leven en denk aan de beide maatjes die ik heb verloren, dan kan ik de negatieve zaken en het verdriet mij niet meer zo goed herinneren. De positieve dingen en de mooie dingen staan heel prominent en heel helder op de voorgrond. Dat besef geeft me niet alleen veel ruimte in mijn hoofd maar juist ook heel veel blijdschap. Het heeft mij in staat gesteld om vooruit te kijken, naar de toekomst te kijken.

Het leven is net als het besturen van een auto. Je kijkt door de voorruit naar wat op je weg ligt en wat op je afkomt en je kijkt ook geregeld door de achteruitkijkspiegel om te zien wat er achter je zit om te bepalen of dat eventueel gevolgen kan hebben voor jouw pad. Dat achteruitkijken doe je weliswaar geregeld tijdens het besturen van de auto, maar niet continu.

Het kenmerkende van autorijden is dus dat je vooruitkijkt, bijna altijd vooruitkijkt. Doe je dat niet en kijk je alleen maar door de achteruitkijkspiegel, terwijl je vooruit blijft rijden, dan maak je brokken. Dat geldt ook voor rouwverwerking. Zo af en toe achteruit kijken is goed en zelfs belangrijk en je moet ook niet vergeten wat daar is gebeurd, maar niet de hele tijd, niet continu.

Wanneer je naar de toekomst blijft kijken en daar de mogelijkheden ziet en de kansen die daar liggen benut dan help je niet alleen jezelf maar geef je juist ook de dierbare die je heeft verlaten een enorm compliment. Een compliment in de zin van dank je voor alles wat we samen hebben gehad en waarvan we samen hebben genoten. Dank je voor wat ik van jou heb mogen leren. Dank je dat je mij op mijn levenspad hebt gehouden of gebracht. Dank je voor het vertrouwen in mij dat ik nu verder kan op mijn pad.

Helaas, je geliefde heeft je verlaten. Het afscheid was emotioneel. Terugkijkend hebben jullie veel genoten en hebben jullie veel van elkaar geleerd. Laat dan als ultieme dank aan je geliefde alle lessen die je van elkaar hebt geleerd niet tevergeefs zijn geweest.

Dit is naar mijn mening waar het om draait. Dit is naar mijn mening ware liefde. Dit is naar mijn mening de betekenis van het leven.

(5) Buiten je comfort-zone

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidkleur, uit verschillende culturen, spreken verschillende talen, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden en wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

 

Je ontmoet veel mensen wanneer je reist, veel … heel veel mensen. Mensen met een verschillende huidskleur, uit verschillende culturen, mensen die verschillende talen spreken, van verschillende leeftijden en met verschillende achtergronden. Wat ze allemaal gemeen hebben is dat elk van hen een schitterend mens is, met een schitterende ziel en met een interessant levensverhaal.

Mensen zijn voor mij belangrijk geworden. Ik verlegde mijn aandacht van staal en schepen naar mensen. Ik ben eraan gewend geraakt dat mensen zomaar tegen me beginnen te praten… ook over persoonlijke dingen. Zo ontmoette ik eens een vrouw met een kind op een negen uur durende vlucht van Atlanta naar Amsterdam. Ze zaten naast me. We begonnen met elkaar te praten. Ze sprak over haar leven, haar problemen, haar angsten, haar hoop en het plezier dat ze in haar leven had. We spraken ruim zeven uur gedurende de vlucht naar Amsterdam. Het was één van de beste en mooiste vluchten die ik in mijn leven heb gemaakt.

Ik heb geen idee hoe dit werkt. Misschien sta ik open voor anderen, of misschien is het de chemie tussen mensen of misschien geef ik een signaal af als “He ik ben hier en ik ben bereid met je te praten. Het maakt niet uit waarover.” Sommige mensen zijn misschien gevoelig voor zo’n signaal, zo’n onzichtbaar signaal. In ieder geval lijken ze het te ontvangen. Aan de andere kant had ik vroeger ook de ervaring dat mensen soms bang voor me leken te zijn. Vroeger stak ik met kop en schouder boven iedereen uit en mijn omvang is dusdanig dat ik met gemak een deuropening vul, dus wat kan je anders verwachten.

Het omgekeerde “Ik wil niet met u praten” gebeurt ook. Ik ga ervan uit dat mensen voor dergelijke signalen veel gevoeliger zijn. Misschien willen ze niet praten, of ze voelen zich niet veilig of … misschien vinden ze de ander gewoon te saai. Op zich is dat vreemd omdat met de huidige technologie (mobiel, web, tekst) de hele wereld kan worden bereikt; je kunt op elk gewenst moment en op elke plek iedere persoon in de wereld bereiken. Misschien is dat het wel waarom mensen niet meer met elkaar praten omdat ze elkaar de hele tijd berichtjes sturen. Of is het omdat men zich anoniem veel veiliger voelt… of is het dat men met zijn gedachten ergens anders is… of wil men juist binnen de eigen comfort-zone blijven?

Toch is zo dat er een heleboel prachtige dingen gebeuren zodra je met mensen in gesprek raakt; niet alleen met jonge mensen maar met mensen van elke leeftijd, van welke religie dan ook, uit welke cultuur dan ook, met agressieve mensen of met vreemde mensen. Met vreemd bedoel ik mensen van buiten jouw comfort-zone.

We waren op vakantie en reden van het Big Bend National Park naar El Paso, Texas, in de Verenigde Staten. We waren op zoek naar een plaid en lederwaren gemaakt door de lokale Indianen. We hadden een adres gekregen en een routekaart; ondanks dat waren we verdwaald. OK, dat kan gebeuren maar het gebied was enorm uitgestrekt en je zag nauwelijks mensen. Uiteindelijk kwamen we in een gebied waarvan men ons thuis heel sterk zou afraden om ernaar toe te gaan, maar ja we kwamen daar nu eenmaal terecht. We legden uit waar we vandaan kwamen, wat we wilden en … dat we waren verdwaald. Ja, dat laatste hadden ze al begrepen. We begonnen een gesprek, we dronken wat, we bleven praten, we hadden plezier, genoten van de lunch en voordat we vertrokken legden ze ons zeer gedetailleerd uit hoe we moesten rijden om bij de plek te komen waar we aanvankelijk van plan waren geweest naar toe te gaan. Terugkijkend naar die ontmoeting met mensen die we in het begin echt eng vonden, werd die dag één van de beste ervaringen en één van de mooiste dagen van onze reis.

Je vraagt je vermoedelijk al enige tijd af wat dit bericht deze keer met rouwverwer­king te maken heeft. Wel, het heeft er alles mee te maken.

In een vorig bericht “Het gaat over onszelf, denk je ook niet?” van 20 oktober stelde ik de vraag waarom we de neiging hebben om de discussie over scheiding of overlijden te voorkomen, te ontgaan. Mijn conclusie aan het einde van het bericht was dat, of we dat nu willen of niet, we moeten veranderen als gevolg van een scheiding of een dood. Dat is een pijnlijke en vaak ook een heel emotionele ontwikkelingsweg die soms iets weg heeft van “niet goedschiks… dan maar kwaadschiks”. Dat is iets wat we persoonlijk niet willen hetgeen duidelijk een understatement is.

Een schrijfster die op mijn blog reageerde gaf aan dat het in onze aard zit om ons aan het leven te hechten en dat we niet geconfronteerd willen worden met de dood. Toen zij met een levensbedreigende ziekte te maken kreeg en toen haar geliefde stierf kwam de dood wel heel dichtbij. En wat bleek … pas toen zij met de dood geconfronteerd werd moest ze er wel over na gaan denken en begon ze te begrijpen wat het betekent om sterfelijk te zijn. Haar slot zinnen slaan de spijker op de kop “En ik ging leven! Werkelijk leven!!”

Met andere woorden, kom uit je comfort-zone en probeer te begrijpen en te leren hoe te leven. Wees niet bang en ontdek nieuwe mogelijkheden en nieuwe horizonnen, kansen en mogelijkheden die je je in je stoutste dromen niet kon voorstellen. Het gaat echter niet vanzelf, je moet er wel wat voor doen. Moet je er lef voor hebben? Misschien … maar achteraf zal je zeggen “had ik het maar eerder gedaan.”

 

(4) Het gaat over onszelf, denk je ook niet?

Wanneer je begint te praten over scheiding of overlijden hebben mensen de neiging om de discussie uit de weg te gaan omdat… Ja, waarom eigenlijk? Waarom reageren mensen op die manier?


Wanneer je begint te praten over scheiding, overlijden of verdriet hebben mensen de neiging om de discussie uit de weg te gaan omdat… Ja, waarom eigenlijk? Waarom reageren mensen op die manier?

Na wat onderzoek bij het CBS en een paar checklists over het omgaan met stress blijkt dat gemiddeld een op de 30 tot 35 personen op de een of andere manier met de verwerking van rouw bezig is. Kijk om je heen en vraag je af waarom mensen zo reageren.

Luister naar het nieuws. Dagelijks krijgen mensen te maken met scheiding, overlijden van een dierbare, verlies van werk, een ongeneeslijke ziekte of oorlog. De vraag is niet of, maar juist wanneer het jou of mij overkomt. We houden er niet van en we willen er ver van blijven. In werkelijkheid is het leven echter anders. Kijk om je heen en vraag je af waarom jij zo reageert.

Is het dan beter om ons op de een of andere manier voor te bereiden voor het geval ons iets dergelijks overkomt? Ik weet het niet. Ik heb een behoorlijk aantal mensen verloren die dicht bij me stonden. Telkens was het anders en telkens voelde het anders, niet een beetje maar heel veel anders. Met andere woorden, je erop voorbereiden is moeilijk… zo niet onmogelijk.

Ja, je kunt je voorbereiden op de rituelen die worden uitgevoerd na een scheiding of een overlijden. Maar vanuit emotioneel standpunt bezien? Het is geen toneelstuk waar je toeschouwer bent. Je bent persoonlijk betrokken en het script is telkens anders. Het hangt af van vele factoren, zoals de mensen om je heen, hun onderlinge relaties en de manier waarop zij met rouw omgaan. Familie en aangetrouwde familie kunnen heel emotioneel over de verdeling van de boedel praten; discussies die zelfs zover kunnen gaan dat familiebanden worden verbroken. Hoe meer mensen betrokken zijn hoe ingewikkelder het wordt. Kortom, hoe moet je je op een dergelijke situatie voorbereiden? Persoonlijk ben ik van menig dat dat niet kan, maar… dat betekent naar mijn mening niet dat we het niet kunnen proberen.

Een eerste hobbel die genomen zou kunnen worden is het taboe om over rouw en rouwverwerking te praten. Het gaat over de verdrietige kant van het leven, een kant met een emotionele lading. We willen niet dat het ons overkomt, maar het gebeurt. Het kan zijn dat we er bang voor zijn, bang voor de verandering die ons staat te gebeuren… bang voor het onbekende.

Maar wat de reden ook moge zijn, we hebben iemand verloren en dat heeft een grote impact op ons en ons leven. Soms is dat een harde les en een uiterst pijnlijk proces dat indruist tegen alles wat we voelen en willen. Soms… willen we… of kunnen we ons niet aanpassen. En toch zullen we er op de een of andere manier mee moeten leren leven en een nieuw evenwicht moeten vinden… of niet… met alle gevolgen van dien.

Kortom, het gaat niet over de persoon die we hebben verloren maar het gaat over ons zelf… willen we er daarom niet over praten?

(3) Een ontmoeting

Ze vroeg naar mijn kinderen en mijn relatie. Ik vertelde haar over het verlies van mijn twee maatjes. Mijn dochter toen ze 21 jaar was en mijn echtgenote, mijn Soul Mate, na 35 jaar huwelijk. Ze was geschokt en ze was diep onder de indruk. Ze wilde weten hoe ik hiermee omging.


Het restaurant dat ik had uitgekozen was vol. Er stond een lange wachtrij. Dat heb je als je op reis bent en niet reserveert. Er was echter een plek vrij voor een persoon aan de bar en de serveerster suggereerde om zolang die plaats te nemen. Ik was alleen en de keuze was snel gemaakt.

De plek was tussen een man en een vrouw. Aan de ene kant naast mij zat een man die met zijn partner in een diep gesprek was over een zakelijk probleem. De rest van de wereld leek voor hen niet te bestaan. De vrouw naast me bleek alleen te zijn en was diep in gedachten verzonken. Uiteindelijk kwamen we met elkaar in gesprek. Ze was op zakenreis en miste haar kinderen. Ze vertelde me dat de liefde van haar leven bij een auto-ongeluk om het leven was gekomen. Ze was er nog steeds kapot van. Haar relatie met hem had 18 maanden geduurd. “Slechts 18 maanden” zei ze.

Ze vroeg naar mijn kinderen en mijn relatie. Ik vertelde haar over het verlies van mijn beide maatjes. Mijn dochter toen ze 21 jaar was en mijn echtgenote, mijn soul mate, na 35 jaar huwelijk. Ze was geschokt, ze was diep onder de indruk. Ze wilde weten hoe ik hiermee omging. Wat mij was overkomen was zoveel erger dan in haar geval, vertelde ze me. Ze dacht op dat moment dat ze eigenlijk geen recht had op verdriet omdat volgens haar het verdriet van een ander vele malen erger was.

Ik wist even niet hoe te reageren. Hoe kun je zoiets denken? Uiteindelijk vond ik de woorden. Rouw of verdriet is geen wedstrijd! De een heeft niet meer of minder verdriet dan de ander. Het voelt zoals het voelt. Het maakt niet uit hoe lang het is geleden en het maakt niet uit hoe lang de duur van de relatie is geweest. Haar verdriet was net zo concreet en net zo diep als het mijne. Hoe kan je nu zeggen dat het verdriet van de een dieper is dan van de ander? Ja, als buitenstaander misschien, maar niet degenen die het verdriet ervaren of hebben ervaren? Voor hen bestaat er geen verschil!

Haar verdriet was misschien anders, maar net zo diep als het mijne. Ze voelde zich een beetje opgelucht, een beetje blijer. Haar verdriet was er niet minder door maar belangrijker was dat het haar hielp om een en ander in een ander perspectief te plaatsen… door het uit te spreken en… door het te kunnen delen.

(2) Een ervaring rijker

Je zou verwachten dat na ruim 13 jaar, laat ik het voorzichtig zeggen, de emoties van het overlijden van je dochter wel minder zouden zijn.


Nu ik terugkijk naar de periode rond het overlijden van mijn dochter, gebeurden er voor mijn gevoel vreemde dingen die ik op dat moment niet kon verklaren. Aan de ene kant had ik heel veel verdriet en aan de andere was ik van alles aan het regelen… zonder enige emotie. Het voelde heel ambivalent allemaal. Ik wist ook niet wat ik hiermee moest en hoe ik hierop moest regeren.

Maanden later begon alles weer beetje bij beetje op de juiste plek te vallen; begon ik weer mezelf te worden. Het verdriet vertaalde zich in het verhaal over mijn dochter dat ik aan ieder vertelde die het maar wilde horen. Nou ja wilde horen… op de één of andere manier bleek het gesprek meestal wel bewust of onbewust zo te draaien dat we daar telkens op uitkwamen.

Je zou verwachten dat na ruim 13 jaar, laat ik het voorzichtig zeggen, de emoties wel minder zouden zijn. In tegendeel. Ik denk de laatste tijd bijna dagelijks aan mijn dochter en ik herinner mij haar dan zoals ze was. Aan de andere kant denk ik de laatste tijd steeds minder en minder aan haar overlijden en aan de dagen die daarop volgden. Het geheugen blijkt op die momenten toch een heel mooi ding te zijn: alle emoties, kleuren, geuren, warmte, gesprekken, omgevingen komen tot in het kleinste detail weer beschikbaar alsof het foto’s of filmfragmenten zijn; alsof je het weer opnieuw beleeft.

Vind ik mijzelf zielig? Nee, integendeel! Ik ben eerder trots dat ik bij haar overlijden aanwezig mocht zijn en dat ik afscheid van haar heb mogen nemen. Ben ik verdrietig? Ja… jazeker… tot aan mijn dood vermoed ik. Ben ik een blij mens? Wel degelijk!