(108) Er zijn van die momenten in je leven…

Er zijn van die momenten in je leven, soms zelfs na jaren, dat je terug bent bij dat moment… dat moment dat je zoveel pijn of verdriet had… verdriet, omdat je een dierbare verloor… pijn, omdat je ernstig ziek was… dat je dacht dat je genezen was en bleek, dat je weer kanker hebt… of…

Dergelijke momenten heb je nu eenmaal bij het verwerken van je verdriet of van je rouw… ook al is dat misschien alweer jaren geleden. Op dergelijke momenten schiet je weer in je verdriet… moet je misschien weer net zo heftig huilen als toen… doet het misschien weer net zoveel pijn als toen. Dat mag, ook al is het misschien na jaren, daar is niets mis mee!

Mensen om je heen… zelfs dierbare mensen zoals familie en vrienden… begrijpen er misschien niets (meer) van wat er bij jou op dat moment gebeurt. Wanneer er dan wordt gevraagd wat er aan de hand is… en je gewoon geen woorden weet te vinden wat je op dat moment voelt… ja, dan is ook dat OK.

Misschien helpt het wanneer je geen woorden weet… als antwoord op hun vraag… dat je deze muziek laat horen gespeeld door Lili Haydn – The Last Serenade. Tranen en begrip komen dan vanzelf wel. Misschien begrijpen ze… of misschien voelen ze… wat er bij jou aan de hand is. En misschien ook niet. Zolang jij het maar begrijpt!

De verwerking van rouw kan best wel een tijdje duren. Dat is heel normaal. Iedereen verwerkt rouw immers op een eigen manier.

Maar let wel, het moet niet zo zijn dat je in je verdriet blijft hangen. De rauwe rouw van vroeger moet wel zijn veranderd in de zachte pijn van het verdriet en het gemis van nu. Want als die rauwe pijn van toen… nu nog, na jaren, aanwezig is… dan zou het goed zijn om hulp te zoeken. Geef dan wel aan dat het om de verwerking van jouw rouw gaat! Veel mensen gaan ervan uit dat jij je rouw inmiddels hebt verwerkt. Niet iedereen legt na jaren direct het verband dat het bij jou nog om (uitgestelde) rouwverwerking gaat.

(95) Een gebroken hart

Wat als we wel in staat zouden zijn geweest om (onder begeleiding) onze rouw te kunnen verwerken… zou mijn zielenmaatje dan nu nog hebben geleefd? Een vraag waar ik vermoedelijk nooit antwoord op zal krijgen.

In 1978, op een warme najaarsdag in oktober, werd in het ziekenhuis onze dochter geboren. We waren verheugd dat ons langverwachte eerste kind ter wereld was gekomen.

De vreugde was echter van korte duur. Nog diezelfde avond belde de chirurg op en vroeg of ik direct naar het ziekenhuis wilde komen. Het meconium, de eerste ontlasting van een pasgeboren mensje, zat vast en er was ook een eerste vermoeden dat onze dochter aan Cystic Fibrosis, taaislijmziekte, zou kunnen lijden. Mary-Anne, mijn echtgenote was nog niet op de hoogte gebracht en ze vroeg of ik samen met mijn echtgenote de mogelijkheden met haar kon doornemen… en dan besluiten… hoe we verder zouden gaan. Spoed was vereist. Daar zit je dan samen, als kersverse ouders.

Onze pasgeboren dochter, nog geen 8 uur oud, werd voor de eerste keer in haar leven geopereerd.

Het was de ook eerste keer in mijn leven dat mijn wereld verging. Ik zie nu, ruim 40 jaar na haar geboorte, nog steeds de beelden voor me die ik destijds aan mijn geestes oog voorbij zag komen… hoe een schitterende toekomst in een klap veranderde in een volledig verwoeste wereld! Niet alleen mijn wereld was verwoest, ook die van mijn echtgenote verging in een klap. Ik zie nog steeds de angst in haar ogen… en ik hoor haar nog steeds van wanhoop huilen… het kwam uit het diepst van haar ziel… naar woorden zoekend. Die avond heeft ons beiden voor het leven getekend.

Terwijl onze dochter werd geopereerd legden wij impulsief een eed af naar elkaar… dat, wat er ook zou gebeuren in ons leven… wij altijd bij elkaar zouden blijven… en we er altijd voor elkaar zouden zijn. Op dat moment voelde het alsof het van belang was zodat Anne Birgit er van een hogere macht mocht Zijn. Op de een of andere manier gaf die eed naar elkaar ons rust… gaf die eed een ongekende energie… nee… eerder kracht om door te gaan. Die kracht was nodig want op dat moment hadden we nog geen flouw benul wat ons te wachten stond… hoe we later samen zouden moeten knokken om onze dochter te kunnen begeleiden… en we tegen het einde van haar leven het voorrecht zouden krijgen om haar naar het Licht te mogen brengen.

Er zijn weinig mensen die zich kunnen voorstellen wat we in die 21 jaar hebben meegemaakt. Hoe hoog de druk en de stress was en hoe eenzaam we samen waren. Anne Birgit werd een schitterende jonge vrouw die al heel vroeg in haar leven wist dat ze niet lang zou leven. Al heel vroeg maakte ze bewuste keuzes en probeerde alles uit dat korte leven te halen wat er voor haar maar inzat. Maar juist omdat ze kort zou leven en omdat ze er zo goed uitzag… aan de buitenkant… kwamen we geregeld mensen tegen die haar ziekte niet konden accepteren of niet wilden accepteren. In onze ogen sloeg het nergens op, maar waar we er wel mee hadden te dealen. Alsof de ziekte van Anne Birgit al niet erg genoeg was, het onbegrip van anderen deed daar nog een flinke schep bovenop.

Terugkijkend heeft de eed die wij naar elkaar hebben afgelegd, tijdens die operatie van ons 8 uur oude hummeltje… heeft die eed ons gedurende ons 35-jarige huwelijk overeind gehouden. Nu pas besef ik dat de energie en de kracht die wij ontvingen staat voor ware liefde. Het heeft ons door de meest donkere en lichte perioden van onze relatie heen geholpen. Wat ik nu ook besef is dat ik door alle puzzels heb geleerd dat wat er ook gebeurt in je leven… hoe erg het ook is… je altijd op de een of andere manier wordt geholpen (vanuit de spirituele wereld) en… je uiteindelijk altijd op je beide benen terechtkomt. Het gaat niet vanzelf… je zal er altijd keihard voor moeten werken… en je zal je er vooral voor meer dan 100% voor moeten inzetten… altijd!

Het leven van Anne Birgit was één lange rollercoasterrit. Net zo ongewoon als het leven voor haar was… net zo ongewoon was de periode rondom haar overlijden voor ons… en net zo ongewoon was onze rouwverwerking… tenminste zo voelde dat bij mij zo.

Ouders die een kind verliezen zijn getekend voor het leven. Dat geldt ook voor Mary-Anne en ik, maar toch anders. Hoor je niet vaak dat je het verliezen van een kind je je ergste vijand niet toewenst? Ja, dat vonden wij ook… maar… aan de andere kant was die voortdurende druk waar we dagelijks mee te maken kregen tijdens het leven van onze dochter… die druk die altijd aanwezig was… die druk was na haar overlijden… weg! We hoefden niet meer te overleven. Het werd stil in huis… heel stil! En stapje voor stapje… kwam er beetje bij beetje… weer rust in ons systeem… en tegelijkertijd het besef dat Anne Birgit er niet meer was.

En met die rust kwam er ook weer onrust… maar dit keer van een geheel andere orde… onrust om op de een of andere manier met ons verdriet te kunnen omgaan. Dat verdriet hadden we gedurende het leven van Anne Birgit diep weggestopt. Zo diep dat we er niet meer bij konden komen na haar overlijden. We wisten dat we er iets aan moesten doen… maar hoe… en bij wie we moesten aankloppen? De familie was er ook nog en begon steeds meer aandacht op te eisen waardoor er van enige rouwverwerking niet echt iets terecht kwam… uiteindelijk werd de rouw en het verdriet door ons weer weggestopt. Ja, verlies wegstoppen, dat konden we heel goed… helaas.

Door de rouw die langzaamaan toch begon door te sijpelen uit het diepste van ons wezen in de periode die volgde, gingen we vaak door emotioneel diepe dalen… en tegelijkertijd gingen we ook over emotioneel hoge toppen omdat we samen waren en naast een overleden dochter een gezonde zoon hadden. Te bizar voor woorden… tegelijkertijd door emotioneel diepe dalen en over emotioneel hoge toppen. Het gevolg was dat de familie en de omgeving aan de buitenkant niet konden zien… of niet begrepen… dat we het samen zwaar hadden… zo zwaar dat er uiteindelijk iets brak. Mary Anne, mijn echtgenote en zielenmaatje overleed in 2011 aan een gebroken hart.

Had het zo moeten zijn of… wat als we wel in staat zouden zijn geweest om (onder begeleiding) onze rouw te kunnen verwerken… zou mijn zielenmaatje dan nu nog hebben geleefd? Een vraag waar ik vermoedelijk nooit antwoord op zal krijgen.

(86) Dilemma’s

Het dilemma bij een keuze met verschillende belangen ten aanzien van dierbaren kan zijn dat het grote beslissingen vraagt waar veel toekomstig geluk van afhangt. Het is het kiezen tussen twee dierbare werelden en daar moet je het beste van zien te maken. Soms heb je achteraf spijt van je keuze. Alleen weet je nooit hoe die andere keuze zou hebben uitgepakt. Misschien had je later van die andere keuze ook wel spijt gekregen. En op het moment het besef daar is, stap je ineens in een rouwproces.

De afgelopen paar blogs heb ik gevraagd of lezers me willen helpen met het aanreiken van ervaringen zoals zij dat zelf hebben meegemaakt of misschien nog meemaken. Hoe ze erover hebben nagedacht en bij stilgestaan. Het verhaal van een van de lezers triggerde diep vanbinnen iets bij mij. De blog gaat niet alleen over haar verhaal, maar ook over dat van anderen.

Alle lezers wil ik bij deze nogmaals bedanken voor hun bijdrage.

Waar gaat het verhaal in deze blog over?

Loes, een fictieve naam, en haar partner hebben een zoon en een dochter die geruime tijd elk hun eigen leven leiden.

De zoon woonde alleen en is een paar jaar geleden overleden. De zoon was vaak bij zijn ouders en zijn zus op bezoek. Loes en haar partner haalden samen troost uit wandelen en muziek… en ze haalden troost uit het gezin van hun dochter. Ook de dochter heeft veel verdriet over het verlies van haar broer. Uit eigen ervaring weet ik maar al te goed wat de impact is wanneer je een kind verliest. Het maakt niet uit hoe je het uitlegt… alleen mensen die het zelf hebben meegemaakt zullen begrijpen wat je probeert te zeggen. Je draagt het verdriet ten gevolge van het verlies van een kind voor de rest van je leven met je mee.

De dochter heeft een gezin en een kind en woont vanwege het werk van haar partner in het buitenland op zo’n 6 uur vliegen afstand. Het is een gelukkig gezin. Het straalt ervan af. Ondanks alle communicatiemiddelen waarover we tegenwoordig beschikken mist Loes het directe contact. De afstand maakt het er ook niet eenvoudiger op.

De dochter mist haar broer, hij kwam vaak bij haar op bezoek. Ze mist ook haar ouders en zou graag willen dat deze bij haar in de buurt zouden wonen zodat ze elkaar vaker konden zien.

De verhouding tussen Loes en haar moeder is nooit optimaal geweest. Desondanks doet Loes het leeuwendeel van de verzorging van haar moeder. Het valt haar steeds zwaarder om dit vol te houden. Er zijn nog andere familieleden die haar moeder zouden kunnen helpen. Haar moeder vindt echter dat het de taak van Loes is om haar te verzorgen. Aan anderen vraagt zij niets.

Wanneer Loes bij haar moeder is wordt nooit meer over haar overleden zoon gesproken. Wanneer Loes bij haar dochter is wordt wel over hem gesproken. Daar voelt Loes zich weer compleet… alsof het gezin weer compleet is.

Loes en haar partner zijn niet meer een van de jongsten en ook niet meer zonder gebreken. Verhuizen naar haar dochter is niet eenvoudig en hoe regel je de verzorging van je moeder? En al de kennissen en vrienden die je nu hebt… die je allemaal gaat missen. Het zou weer een geheel nieuw begin zijn… en dat op haar leeftijd.

Tja, daar sta je dan… hoe nu verder?

Iedereen wil van alles van Loes. Als Loes hier blijft voor haar moeder, zal Loes haar moeder uiteindelijk gaan verwijten dat ze niet bij haar dochter kan zijn. Als Loes voor haar dochter kiest zal haar moeder haar uiteindelijk gaan verwijten dat ze niet meer bij haar is.

Een in mijn ogen bijna vanzelfsprekende vraag die niet aan Loes wordt gesteld is… “Wat wil Loes!” Naar mijn mening is dit een vorm van verborgen verlies en verborgen rouw, een van de vormen van een rouwproces.

Wat wil jij wanneer je voor een dergelijk keuze komt te staan… waarbij het kan zijn dat niemand beseft wat er aan de hand is en daarom de vraag niet wordt gesteld… of… durft niemand de vraag aan jou te stellen? Maar belangrijk is… “Wat wil jij!”

Het dilemma bij de keuze is dat er verschillende belangen zijn ten aanzien van de dierbaren. Het dilemma is ook dat de keuze grote beslissingen vraagt waar veel toekomstig geluk van afhangt. Het is het kiezen tussen twee dierbare werelden en daar moet je het beste van zien te maken. Soms heb je achteraf spijt van je keuze. Alleen weet je nooit hoe die andere keuze zou hebben uitgepakt. Misschien had je later van die andere keuze ook wel spijt gekregen. En op het moment het besef daar is, stap je ineens in een rouwproces.

De keuze waarvoor je staat is zelden eenvoudig, maar eenmaal gemaakt moet je er volledig voor gaan. Nooit meer achteromkijken met het idee dat je misschien toch die andere keuze had willen maken. Het gaat erom wat voor jou of jullie goed is en vooral… goed voelt. Niets meer en zeker niets minder.

(77) Communicatie

Wanneer je met een rouwende wil communiceren zal je deze figuurlijk moeten omarmen, moet je goed naar de ander kunnen luisteren, moet je willen begrijpen wat wordt verteld en moet je interesse in de ander tonen. Daar komt nog bij dat er onderwerpen ter sprake kunnen komen waar jij persoonlijk ook best moeite mee kan hebben.


Ieder mens verwerkt rouw of verdriet op een voor ieder unieke wijze. Er zijn geen standaardoplossingen voor rouwenden of voor mensen die buiten hun wil in moeilijke situaties zijn terecht gekomen. Maar om toch een begin te maken, om deze mensen te bereiken of te helpen, zullen we met ze moeten kunnen communiceren.

Vooropgesteld dat iemand die rouwt of in een moeilijke situatie verkeert, instaat is met je te praten of misschien zelfs met je zou willen praten, kan je er vanuit gaan dat het geen alledaags gesprek is dat je met elkaar voert, maar dat het juist veelmeer gaat om de ander te laten praten over de onderwerpen die zij of hij op dat moment belangrijk vindt. Op die momenten zal je… veel begrip moeten kunnen tonen en… veel inzicht moeten hebben in de puzzels waar deze op dat moment mee zit en… je zal vooral veel, heel veel empathie moeten hebben en… misschien zelfs een flinke dosis geduld. Je zal ook goed moeten kunnen omgaan met de (lange) stiltes die vallen in het “gesprek.”

SJR (NL-077) en MGF (UK-074) shutterstock_163706276Daar komt nog bij dat tijdens gesprekken met een rouwende ook veelal beladen onderwerpen ter sprake kunnen komen die we in onze cultuur (liever) uit de weg gaan. Onderwerpen zoals de dood, een leven na de dood, het geloof, het gemis van de ander en alle emoties die daar mee gepaard gaan. Onderwerpen waar je zelf ook een mening over hebt. En jouw mening hoeft niet noodzakelijk te stroken met die van de ander!

Kortom, als je echt met een rouwende wil communiceren zal je deze figuurlijk moeten omarmen… moet je goed naar de ander luisteren… en moet je willen begrijpen wat wordt verteld… moet je interesse in de ander tonen. Daar komt nog bij dat er onderwerpen ter sprake kunnen komen waar jij persoonlijk ook best moeite mee kan hebben. En daar zit nu precies het probleem in de communicatie met de rouwende.

Het is te gek voor woorden dat vaak blijkt dat communicatie tussen mensen lastig of moeilijk is. Hoe vaak constateer je niet bij jezelf… dat de ander jouw boodschap toch anders heeft begrepen dan jij feitelijk bedoelde… dat jij de ander niet begreep… of dat jij zonder door te vragen aannam dat je de ander begreep. Ja… het is te gek voor woorden… praten en communiceren wordt ons immers al heel vroeg geleerd. We zouden allemaal expert moeten zijn op dit gebied, alleen… waarom zijn we dat dan niet?

Het zou al een hele stap zijn wanneer we leren beter met elkaar te communiceren. Het is iets dat wij bijna iedere dag en ieder moment kunnen gebruiken. Communicatie gaat niet alleen over de woorden die we naar elkaar zeggen, maar het zijn ook de soms lange stiltes of het… zwijgen en de houding van ons lichaam die de boodschap naar de ander onderstrepen of uitstralen. Communicatie gaat ook over het elkaar beter leren begrijpen, empathie hebben voor elkaar en… van elkaar accepteren wie we zijn! Communicatie betekent ook dat we moeilijke situaties niet (meer) uit de weg gaan maar juist open staan om met een ander die het moeilijk heeft een gesprek aan te gaan of een helpende hand te bieden.

Misschien is het in onze wereld in deze tijd te veel gevraagd… maar desondanks ben ik van mening dat we de uitdaging met elkaar moeten durven aangaan!

Persoonlijk ben ik deze uitdaging aangegaan. Hoe moeilijk ik een gesprek ook vind, ik probeer hiervan te leren om het de volgende keer beter te kunnen doen. Het gaat met veel vallen en… vooral iedere keer weer opstaan!

(76) Je dacht dat het over was…

Ineens zijn daar weer die herinneringen aan dat moment… dat moment dat jouw wereld verging. Ineens ben je weer terug bij af. Je dacht dat het over was.

Ineens zijn daar weer die herinneringen aan dat moment… dat moment dat jouw wereld verging. Ineens ben je weer terug bij af. Je dacht dat het over was.

In het begin van je rouw of je verlies, die periode vlak na het overlijden van je dierbare, of omdat je het werk dat je juist zo prachtig vond niet meer kan uitvoeren, of omdat je ongeneeslijk ziek bent geworden… die periode vlak na dat heftige verlies… die periode waarin je de rauwe pijn van je verlies zo heftig ervaart… op zo’n moment ben je uit je evenwicht en dreig je bijna letterlijk om te vallen. Het is een periode van chaos en emotionele pijn. Een periode waarin je de klok zou willen terugzetten. Een periode waarin je zou willen dat alles weer was zoals “vroeger.” Een periode waarin je het liefst in een veilig holletje zou willen kruipen. Een periode waarin je je terugtrekt.

Je dacht dat het over wasUiteindelijk begin je langzaamaan weer beetje bij beetje naar buiten te krabbelen. Begin je weer mee te doen… met alles waar je omgeving mee bezig is. Begin je ook zelf weer een aantal activiteiten te ontplooien. Langzaamaan… stapje voor stapje.

Je bent onzeker. Want hoe moet je verder… alleen… of zonder werk of… Je bent bang dat je (veel) fouten maakt. Je moet nu dingen doen en regelen die je vroeger misschien nooit had hoeven doen of misschien niet had willen doen. Ja, je denkt dat je fouten maakt maar je omgeving heeft daar een ander beeld bij! De omgeving vind je krachtig… alleen… jij voelt dat niet zo.

Ondanks al je verdriet ga je toch stapje voor stapje verder… je moet wel. En met elk stapje dat je zet krijg je een beetje meer zelfvertrouwen.

Soms ga je te snel. Dan gebeurt er onverwacht iets dat een herinnering oproept… een geur, een kleur, een stem, een klank… een herinnering aan dat verlies. En weer dat besef dat je alleen verder moet… of dat je die schitterende baan niet meer hebt… of dat je niet meer geneest… of dat je… Weer loop je tegen dat verdriet aan… en je begint weer overnieuw met het verwerken van je rouw of je verdriet.

Dat terugvallen herhaalt zich regelmatig in het proces van rouwverwerking! En telkens kom je weer op de een of andere manier alle fasen van verdriet tegen zoals ontkenning, woede, onderhandelen, depressie en acceptatie.

In de loop van de tijd val je steeds minder vaak terug. En iedere keer wanneer dat gebeurt voelt het telkens een beetje anders. De rauwe pijn van je rouw verandert in de zachte pijn van het verlies. Niet dat je niet wordt herinnerd aan je verlies… aan die dierbare die er niet meer is. Die herinnering blijft leven lang bij je.

En beetje bij beetje begin je weer in evenwicht te komen. Begint het hart met het hoofd in balans te komen. Zijn er zelfs ook weer die dagen waarin je blij bent. Waarin je weer lacht. Dagen die op dat moment misschien een feest voor je zijn.

En ook op dat soort dagen kan er iets gebeuren dat een herinnering oproept… een gezicht, een stem, een melodie, een geur, een plaats… een herinnering over dat moment waarop het allemaal begon. Je ziet het niet aankomen, het overkomt je. En het proces herhaalt zich weer. Maar telkens een beetje anders. Dat is het verwerken van rouw. Zo voelt het verwerken van rouw. Het gaat stapje voor stapje.

Wanneer je over een langere periode kan terugkijken, dan zie je dat je steeds minder ver terugvalt in je verdriet… en tegelijkertijd merk je misschien op dat je verder bent gekomen… en je zelfverzekerder bent geworden.

Hoever je ook komt met het verwerken van je verdriet en van je rouw… er zullen altijd momenten in de toekomst komen… waarin je weer terugvalt naar dat moment waar het allemaal gebeurde. Alleen… duurde het in het begin maanden voordat je een stapje kon nemen… in de toekomst duurt het veel korter. Iedere keer komen er van die momenten. Dat zijn dan geen momenten meer van verdriet maar het zijn momenten waarop je trots kan zijn dat je uiteindelijk toch weer op een punt bent aangekomen waarin je verder kan met je leven. Dat je nieuwe dingen bent gaan doen. Dat je nieuwe kansen hebt gekregen. Dat je weer als volwaardig mens, dat ben je altijd al geweest alleen jij vond dat niet zo, in het leven staat en je weer het idee hebt dat alles gebeurt zoals jij vindt dat het zou moeten gebeuren. Dat zijn de dagen dat je in balans bent.

Misschien heb je het op dit moment moeilijk of heb je heb het zwaar door het verlies in je leven. Toch heb ik er vertrouwen in dat je weer een blij mens kan worden die weer kan lachen en de dagen kan ervaren als een feest. Misschien niet op mijn manier, maar zeker op jouw manier!